उतारा आकलन (Comprehension)

46 MPSC STI Mains Marathi past-year questions from 5 papers, 2009 to 2017, with answers and worked solutions.

Difficulty: 34 easy · 12 moderate.
Most-asked subtopic: उतारा (46).
Updated 27 September 2026.

Filter all 46 in the question bank Sit an MPSC STI Mains paper as a timed mock

#1उतारा
खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 121 ते 125 ची उत्तरे लिहा : मराठी भाषा मरणोन्मुख झालेली आहे असे कुणीच म्हणणार नाही. तिची प्रकृती कदाचित राहावी तितकी बरोबर राहात नसेल. शास्त्रीय वाङ्मयाचा व्यायाम घेण्याचा तिला कंटाळा आहे. प्रेमाची खमंग फोडणी दिलेले पदार्थच तिला फार आवडतात. तिची वेषभूषा अगदी आजच्या घटकेला शोभणारी असली, तरी मन मात्र अजून मागच्या काळात रेंगाळत आहे, इत्यादी आक्षेपांत थोडासा तथ्यांश असला तरी तिच्या या तक्रारी काही कायम टिकणाऱ्या नाहीत. ज्यांचे आसन सरस्वती मंदिरात स्थिर झाले आहे, अशा लोकप्रिय ललित लेखकांनी आपल्या आवडीच्या शास्त्राविषयी वाङ्मय निर्माण करण्याचे ठरविले तर ते काय त्यांना अशक्य आहे ? 'गरज तसा पुरवठा' हे तत्त्व मला वाङ्मयातही मान्य आहे; पण ते पाळताना लेखकाने व्यापारी होऊ नये. डॉक्टर व्हावे. रोग्याच्या शरीराला ज्या ज्या द्रव्याची जरूरी असते ती ती औषधांच्या द्वारे त्याला देणे हेच डॉक्टरांचे कर्तव्य नव्हे का ? शिवाय गरज तसा पुरवठा या तत्त्वाइतकेच 'गरज ही कल्पकतेची आई' हे तत्त्वही प्रसिद्ध आहे. म्हणजे पुरवठा व कल्पकता यांचे बहीण-भावंडाचे नाते होते. हे नाते पाळण्याची दक्षता लेखकांनी घ्यायला नको का ?
#2उतारा
खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 121 ते 125 ची उत्तरे लिहा : मराठी भाषा मरणोन्मुख झालेली आहे असे कुणीच म्हणणार नाही. तिची प्रकृती कदाचित राहावी तितकी बरोबर राहात नसेल. शास्त्रीय वाङ्मयाचा व्यायाम घेण्याचा तिला कंटाळा आहे. प्रेमाची खमंग फोडणी दिलेले पदार्थच तिला फार आवडतात. तिची वेषभूषा अगदी आजच्या घटकेला शोभणारी असली, तरी मन मात्र अजून मागच्या काळात रेंगाळत आहे, इत्यादी आक्षेपांत थोडासा तथ्यांश असला तरी तिच्या या तक्रारी काही कायम टिकणाऱ्या नाहीत. ज्यांचे आसन सरस्वती मंदिरात स्थिर झाले आहे, अशा लोकप्रिय ललित लेखकांनी आपल्या आवडीच्या शास्त्राविषयी वाङ्मय निर्माण करण्याचे ठरविले तर ते काय त्यांना अशक्य आहे ? 'गरज तसा पुरवठा' हे तत्त्व मला वाङ्मयातही मान्य आहे; पण ते पाळताना लेखकाने व्यापारी होऊ नये. डॉक्टर व्हावे. रोग्याच्या शरीराला ज्या ज्या द्रव्याची जरूरी असते ती ती औषधांच्या द्वारे त्याला देणे हेच डॉक्टरांचे कर्तव्य नव्हे का ? शिवाय गरज तसा पुरवठा या तत्त्वाइतकेच 'गरज ही कल्पकतेची आई' हे तत्त्वही प्रसिद्ध आहे. म्हणजे पुरवठा व कल्पकता यांचे बहीण-भावंडाचे नाते होते. हे नाते पाळण्याची दक्षता लेखकांनी घ्यायला नको का ?
#3उतारा
खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 121 ते 125 ची उत्तरे लिहा : मराठी भाषा मरणोन्मुख झालेली आहे असे कुणीच म्हणणार नाही. तिची प्रकृती कदाचित राहावी तितकी बरोबर राहात नसेल. शास्त्रीय वाङ्मयाचा व्यायाम घेण्याचा तिला कंटाळा आहे. प्रेमाची खमंग फोडणी दिलेले पदार्थच तिला फार आवडतात. तिची वेषभूषा अगदी आजच्या घटकेला शोभणारी असली, तरी मन मात्र अजून मागच्या काळात रेंगाळत आहे, इत्यादी आक्षेपांत थोडासा तथ्यांश असला तरी तिच्या या तक्रारी काही कायम टिकणाऱ्या नाहीत. ज्यांचे आसन सरस्वती मंदिरात स्थिर झाले आहे, अशा लोकप्रिय ललित लेखकांनी आपल्या आवडीच्या शास्त्राविषयी वाङ्मय निर्माण करण्याचे ठरविले तर ते काय त्यांना अशक्य आहे ? 'गरज तसा पुरवठा' हे तत्त्व मला वाङ्मयातही मान्य आहे; पण ते पाळताना लेखकाने व्यापारी होऊ नये. डॉक्टर व्हावे. रोग्याच्या शरीराला ज्या ज्या द्रव्याची जरूरी असते ती ती औषधांच्या द्वारे त्याला देणे हेच डॉक्टरांचे कर्तव्य नव्हे का ? शिवाय गरज तसा पुरवठा या तत्त्वाइतकेच 'गरज ही कल्पकतेची आई' हे तत्त्वही प्रसिद्ध आहे. म्हणजे पुरवठा व कल्पकता यांचे बहीण-भावंडाचे नाते होते. हे नाते पाळण्याची दक्षता लेखकांनी घ्यायला नको का ?
#4उतारा
खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 121 ते 125 ची उत्तरे लिहा : मराठी भाषा मरणोन्मुख झालेली आहे असे कुणीच म्हणणार नाही. तिची प्रकृती कदाचित राहावी तितकी बरोबर राहात नसेल. शास्त्रीय वाङ्मयाचा व्यायाम घेण्याचा तिला कंटाळा आहे. प्रेमाची खमंग फोडणी दिलेले पदार्थच तिला फार आवडतात. तिची वेषभूषा अगदी आजच्या घटकेला शोभणारी असली, तरी मन मात्र अजून मागच्या काळात रेंगाळत आहे, इत्यादी आक्षेपांत थोडासा तथ्यांश असला तरी तिच्या या तक्रारी काही कायम टिकणाऱ्या नाहीत. ज्यांचे आसन सरस्वती मंदिरात स्थिर झाले आहे, अशा लोकप्रिय ललित लेखकांनी आपल्या आवडीच्या शास्त्राविषयी वाङ्मय निर्माण करण्याचे ठरविले तर ते काय त्यांना अशक्य आहे ? 'गरज तसा पुरवठा' हे तत्त्व मला वाङ्मयातही मान्य आहे; पण ते पाळताना लेखकाने व्यापारी होऊ नये. डॉक्टर व्हावे. रोग्याच्या शरीराला ज्या ज्या द्रव्याची जरूरी असते ती ती औषधांच्या द्वारे त्याला देणे हेच डॉक्टरांचे कर्तव्य नव्हे का ? शिवाय गरज तसा पुरवठा या तत्त्वाइतकेच 'गरज ही कल्पकतेची आई' हे तत्त्वही प्रसिद्ध आहे. म्हणजे पुरवठा व कल्पकता यांचे बहीण-भावंडाचे नाते होते. हे नाते पाळण्याची दक्षता लेखकांनी घ्यायला नको का ?
#5उतारा
खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 121 ते 125 ची उत्तरे लिहा : मराठी भाषा मरणोन्मुख झालेली आहे असे कुणीच म्हणणार नाही. तिची प्रकृती कदाचित राहावी तितकी बरोबर राहात नसेल. शास्त्रीय वाङ्मयाचा व्यायाम घेण्याचा तिला कंटाळा आहे. प्रेमाची खमंग फोडणी दिलेले पदार्थच तिला फार आवडतात. तिची वेषभूषा अगदी आजच्या घटकेला शोभणारी असली, तरी मन मात्र अजून मागच्या काळात रेंगाळत आहे, इत्यादी आक्षेपांत थोडासा तथ्यांश असला तरी तिच्या या तक्रारी काही कायम टिकणाऱ्या नाहीत. ज्यांचे आसन सरस्वती मंदिरात स्थिर झाले आहे, अशा लोकप्रिय ललित लेखकांनी आपल्या आवडीच्या शास्त्राविषयी वाङ्मय निर्माण करण्याचे ठरविले तर ते काय त्यांना अशक्य आहे ? 'गरज तसा पुरवठा' हे तत्त्व मला वाङ्मयातही मान्य आहे; पण ते पाळताना लेखकाने व्यापारी होऊ नये. डॉक्टर व्हावे. रोग्याच्या शरीराला ज्या ज्या द्रव्याची जरूरी असते ती ती औषधांच्या द्वारे त्याला देणे हेच डॉक्टरांचे कर्तव्य नव्हे का ? शिवाय गरज तसा पुरवठा या तत्त्वाइतकेच 'गरज ही कल्पकतेची आई' हे तत्त्वही प्रसिद्ध आहे. म्हणजे पुरवठा व कल्पकता यांचे बहीण-भावंडाचे नाते होते. हे नाते पाळण्याची दक्षता लेखकांनी घ्यायला नको का ?
Done a few? Here’s your next move
- Sit a real MPSC STI Mains paper
- Filter all 46 by year or level
#6उतारा
खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 126 ते 130 ची उत्तरे लिहा : मला इथं मूळ धर्म म्हणजे मानवी धर्म, माणूस धर्म वगैरे काहीच म्हणायचं नाही. आपण फक्त ज्यांना स्वत:ची नावं आहेत. तेवढ्याच धर्माबद्दल बोलू या. म्हणजे हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन वगैरे ... मूळ मानवी धर्म, माणूस धर्म यांचा आपल्याला आवाकाच राहिलेला नाही. सगळं जग धर्माच्या ढोंगांनी एवढं बरबटलंय, की त्या खातेऱ्यातून मूळ मानवी धर्मापर्यंत जायला शतकानुशतकं लागतील. आज किती भयानक चित्र आहे ? कुणाही हिंदूला आपण हिंदू आहोत, म्हणजे काय, ते कळत नाही. कुणाही मुसलमानाला आपण मुसलमान आहोत म्हणजे काय, ते कळत नाही. असं सगळ्याच लोकांचं आणि सगळ्याच धर्मांचं धार्मिक भरीत झालं आहे आणि तरीही हे लोक स्वत:ला धार्मिक म्हणवतात ? धर्माचा फुकटचा अभिमान बाळगत एकमेकांवर तुटून पडतात ? मी ठामपणे सांगतो की, ज्याला स्वत:चा धर्म नीट माहित आहे, ज्याचा स्वत:च्या धर्माचा बारकाईने अभ्यास आहे आणि जो स्वत:च्याच धर्माचे नियम काटेकोरपणे पाळतो, तो माणूस कधीही दुसऱ्याशी वैर बाळगणार नाही. कुणाशीही दंगल करायला जाणार नाही. कुणाचाही द्वेष करणार नाही. तो स्वत: शांत जगेल आणि दुसऱ्यालाही शांततेनं जगू देईल. आजचं जग अशांत राहायला, अस्वस्थ राहायला हे स्वत:च्याच धर्माबाबत अडाणी असलेले लोक कारणीभूत आहेत, यांची स्वत:चेच धर्म पाळायची लायकी नाही, तर हे या धर्माच्या चौकटी बाहेर असणारा उदात्त आणि मूलभूत मानवी धर्म काय पाळणार आहेत ?
#7उतारा
खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 126 ते 130 ची उत्तरे लिहा : मला इथं मूळ धर्म म्हणजे मानवी धर्म, माणूस धर्म वगैरे काहीच म्हणायचं नाही. आपण फक्त ज्यांना स्वत:ची नावं आहेत. तेवढ्याच धर्माबद्दल बोलू या. म्हणजे हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन वगैरे ... मूळ मानवी धर्म, माणूस धर्म यांचा आपल्याला आवाकाच राहिलेला नाही. सगळं जग धर्माच्या ढोंगांनी एवढं बरबटलंय, की त्या खातेऱ्यातून मूळ मानवी धर्मापर्यंत जायला शतकानुशतकं लागतील. आज किती भयानक चित्र आहे ? कुणाही हिंदूला आपण हिंदू आहोत, म्हणजे काय, ते कळत नाही. कुणाही मुसलमानाला आपण मुसलमान आहोत म्हणजे काय, ते कळत नाही. असं सगळ्याच लोकांचं आणि सगळ्याच धर्मांचं धार्मिक भरीत झालं आहे आणि तरीही हे लोक स्वत:ला धार्मिक म्हणवतात ? धर्माचा फुकटचा अभिमान बाळगत एकमेकांवर तुटून पडतात ? मी ठामपणे सांगतो की, ज्याला स्वत:चा धर्म नीट माहित आहे, ज्याचा स्वत:च्या धर्माचा बारकाईने अभ्यास आहे आणि जो स्वत:च्याच धर्माचे नियम काटेकोरपणे पाळतो, तो माणूस कधीही दुसऱ्याशी वैर बाळगणार नाही. कुणाशीही दंगल करायला जाणार नाही. कुणाचाही द्वेष करणार नाही. तो स्वत: शांत जगेल आणि दुसऱ्यालाही शांततेनं जगू देईल. आजचं जग अशांत राहायला, अस्वस्थ राहायला हे स्वत:च्याच धर्माबाबत अडाणी असलेले लोक कारणीभूत आहेत, यांची स्वत:चेच धर्म पाळायची लायकी नाही, तर हे या धर्माच्या चौकटी बाहेर असणारा उदात्त आणि मूलभूत मानवी धर्म काय पाळणार आहेत ?
#8उतारा
खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 126 ते 130 ची उत्तरे लिहा : मला इथं मूळ धर्म म्हणजे मानवी धर्म, माणूस धर्म वगैरे काहीच म्हणायचं नाही. आपण फक्त ज्यांना स्वत:ची नावं आहेत. तेवढ्याच धर्माबद्दल बोलू या. म्हणजे हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन वगैरे ... मूळ मानवी धर्म, माणूस धर्म यांचा आपल्याला आवाकाच राहिलेला नाही. सगळं जग धर्माच्या ढोंगांनी एवढं बरबटलंय, की त्या खातेऱ्यातून मूळ मानवी धर्मापर्यंत जायला शतकानुशतकं लागतील. आज किती भयानक चित्र आहे ? कुणाही हिंदूला आपण हिंदू आहोत, म्हणजे काय, ते कळत नाही. कुणाही मुसलमानाला आपण मुसलमान आहोत म्हणजे काय, ते कळत नाही. असं सगळ्याच लोकांचं आणि सगळ्याच धर्मांचं धार्मिक भरीत झालं आहे आणि तरीही हे लोक स्वत:ला धार्मिक म्हणवतात ? धर्माचा फुकटचा अभिमान बाळगत एकमेकांवर तुटून पडतात ? मी ठामपणे सांगतो की, ज्याला स्वत:चा धर्म नीट माहित आहे, ज्याचा स्वत:च्या धर्माचा बारकाईने अभ्यास आहे आणि जो स्वत:च्याच धर्माचे नियम काटेकोरपणे पाळतो, तो माणूस कधीही दुसऱ्याशी वैर बाळगणार नाही. कुणाशीही दंगल करायला जाणार नाही. कुणाचाही द्वेष करणार नाही. तो स्वत: शांत जगेल आणि दुसऱ्यालाही शांततेनं जगू देईल. आजचं जग अशांत राहायला, अस्वस्थ राहायला हे स्वत:च्याच धर्माबाबत अडाणी असलेले लोक कारणीभूत आहेत, यांची स्वत:चेच धर्म पाळायची लायकी नाही, तर हे या धर्माच्या चौकटी बाहेर असणारा उदात्त आणि मूलभूत मानवी धर्म काय पाळणार आहेत ?
#9उतारा
खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 126 ते 130 ची उत्तरे लिहा : मला इथं मूळ धर्म म्हणजे मानवी धर्म, माणूस धर्म वगैरे काहीच म्हणायचं नाही. आपण फक्त ज्यांना स्वत:ची नावं आहेत. तेवढ्याच धर्माबद्दल बोलू या. म्हणजे हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन वगैरे ... मूळ मानवी धर्म, माणूस धर्म यांचा आपल्याला आवाकाच राहिलेला नाही. सगळं जग धर्माच्या ढोंगांनी एवढं बरबटलंय, की त्या खातेऱ्यातून मूळ मानवी धर्मापर्यंत जायला शतकानुशतकं लागतील. आज किती भयानक चित्र आहे ? कुणाही हिंदूला आपण हिंदू आहोत, म्हणजे काय, ते कळत नाही. कुणाही मुसलमानाला आपण मुसलमान आहोत म्हणजे काय, ते कळत नाही. असं सगळ्याच लोकांचं आणि सगळ्याच धर्मांचं धार्मिक भरीत झालं आहे आणि तरीही हे लोक स्वत:ला धार्मिक म्हणवतात ? धर्माचा फुकटचा अभिमान बाळगत एकमेकांवर तुटून पडतात ? मी ठामपणे सांगतो की, ज्याला स्वत:चा धर्म नीट माहित आहे, ज्याचा स्वत:च्या धर्माचा बारकाईने अभ्यास आहे आणि जो स्वत:च्याच धर्माचे नियम काटेकोरपणे पाळतो, तो माणूस कधीही दुसऱ्याशी वैर बाळगणार नाही. कुणाशीही दंगल करायला जाणार नाही. कुणाचाही द्वेष करणार नाही. तो स्वत: शांत जगेल आणि दुसऱ्यालाही शांततेनं जगू देईल. आजचं जग अशांत राहायला, अस्वस्थ राहायला हे स्वत:च्याच धर्माबाबत अडाणी असलेले लोक कारणीभूत आहेत, यांची स्वत:चेच धर्म पाळायची लायकी नाही, तर हे या धर्माच्या चौकटी बाहेर असणारा उदात्त आणि मूलभूत मानवी धर्म काय पाळणार आहेत ?
#10उतारा
खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 126 ते 130 ची उत्तरे लिहा : मला इथं मूळ धर्म म्हणजे मानवी धर्म, माणूस धर्म वगैरे काहीच म्हणायचं नाही. आपण फक्त ज्यांना स्वत:ची नावं आहेत. तेवढ्याच धर्माबद्दल बोलू या. म्हणजे हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन वगैरे ... मूळ मानवी धर्म, माणूस धर्म यांचा आपल्याला आवाकाच राहिलेला नाही. सगळं जग धर्माच्या ढोंगांनी एवढं बरबटलंय, की त्या खातेऱ्यातून मूळ मानवी धर्मापर्यंत जायला शतकानुशतकं लागतील. आज किती भयानक चित्र आहे ? कुणाही हिंदूला आपण हिंदू आहोत, म्हणजे काय, ते कळत नाही. कुणाही मुसलमानाला आपण मुसलमान आहोत म्हणजे काय, ते कळत नाही. असं सगळ्याच लोकांचं आणि सगळ्याच धर्मांचं धार्मिक भरीत झालं आहे आणि तरीही हे लोक स्वत:ला धार्मिक म्हणवतात ? धर्माचा फुकटचा अभिमान बाळगत एकमेकांवर तुटून पडतात ? मी ठामपणे सांगतो की, ज्याला स्वत:चा धर्म नीट माहित आहे, ज्याचा स्वत:च्या धर्माचा बारकाईने अभ्यास आहे आणि जो स्वत:च्याच धर्माचे नियम काटेकोरपणे पाळतो, तो माणूस कधीही दुसऱ्याशी वैर बाळगणार नाही. कुणाशीही दंगल करायला जाणार नाही. कुणाचाही द्वेष करणार नाही. तो स्वत: शांत जगेल आणि दुसऱ्यालाही शांततेनं जगू देईल. आजचं जग अशांत राहायला, अस्वस्थ राहायला हे स्वत:च्याच धर्माबाबत अडाणी असलेले लोक कारणीभूत आहेत, यांची स्वत:चेच धर्म पाळायची लायकी नाही, तर हे या धर्माच्या चौकटी बाहेर असणारा उदात्त आणि मूलभूत मानवी धर्म काय पाळणार आहेत ?
#11उतारा
#12उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 111 ते 115 ची उत्तरे द्या : परमेश्वर आपल्या सगळ्यांना जन्म देतो आणि आपली परीक्षा घेतो. ज्याप्रमाणे शाळेत गणिताचा, भूगोलाचा पेपर असतो त्याप्रमाणे श्रीमंतीचा पेपर, गरिबीचा पेपर इत्यादी पेपर परमेश्वर आपल्याकरिता काढीत असतो. समजा देवाने एखाद्याला श्रीमंती, वैभव दिले आहे आणि त्याने पैशाचा उपयोग भुकेल्यांना खायला घालण्यात, भूमिहीनांना भूमी देण्यात, गरिबांना मदत करण्यात केला तर तो श्रीमंतीच्या पेपरात पास झाला. पण समजा त्याने पैशाचा उपयोग लोकांना लुटण्यात, गरिबांना त्रास देण्यात केला तर तो श्रीमंतीच्या पेपरात नापास झाला. जगाकडे पाहण्याची माझी ही दृष्टी आहे. देवाने मला शक्ती, अशक्तता, बुद्धी, मूर्खपणा, श्रीमंती, दारिद्र्य इत्यादी जी काही देणगी दिली आहे ती माझी परीक्षा पाहण्याकरिता दिली आहे हे ओळखून मी वागेन तर देवाचा लाडका होईन. माझ्या हातून जगाची सेवा होऊ शकेल. नाहीतर मी भोगविलासात मग्न राहीन व दु:खी होईन. मग मरताना रडेन. तुम्ही जन्माला येता तेव्हा रडत रडत जन्माला येता. परंतु लोक मुलगा झाला म्हणून आनंदाने हसतात. पण तुम्ही जीवनात परोपकाराची, सेवेची कामे करा की तुम्ही हसत मराल व लोक रडतील व मनुष्यजन्म देऊन देवाने तुमची जी परीक्षा घेतली त्यात तुम्ही पास व्हाल.
#13उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 111 ते 115 ची उत्तरे द्या : परमेश्वर आपल्या सगळ्यांना जन्म देतो आणि आपली परीक्षा घेतो. ज्याप्रमाणे शाळेत गणिताचा, भूगोलाचा पेपर असतो त्याप्रमाणे श्रीमंतीचा पेपर, गरिबीचा पेपर इत्यादी पेपर परमेश्वर आपल्याकरिता काढीत असतो. समजा देवाने एखाद्याला श्रीमंती, वैभव दिले आहे आणि त्याने पैशाचा उपयोग भुकेल्यांना खायला घालण्यात, भूमिहीनांना भूमी देण्यात, गरिबांना मदत करण्यात केला तर तो श्रीमंतीच्या पेपरात पास झाला. पण समजा त्याने पैशाचा उपयोग लोकांना लुटण्यात, गरिबांना त्रास देण्यात केला तर तो श्रीमंतीच्या पेपरात नापास झाला. जगाकडे पाहण्याची माझी ही दृष्टी आहे. देवाने मला शक्ती, अशक्तता, बुद्धी, मूर्खपणा, श्रीमंती, दारिद्र्य इत्यादी जी काही देणगी दिली आहे ती माझी परीक्षा पाहण्याकरिता दिली आहे हे ओळखून मी वागेन तर देवाचा लाडका होईन. माझ्या हातून जगाची सेवा होऊ शकेल. नाहीतर मी भोगविलासात मग्न राहीन व दु:खी होईन. मग मरताना रडेन. तुम्ही जन्माला येता तेव्हा रडत रडत जन्माला येता. परंतु लोक मुलगा झाला म्हणून आनंदाने हसतात. पण तुम्ही जीवनात परोपकाराची, सेवेची कामे करा की तुम्ही हसत मराल व लोक रडतील व मनुष्यजन्म देऊन देवाने तुमची जी परीक्षा घेतली त्यात तुम्ही पास व्हाल.
#14उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 111 ते 115 ची उत्तरे द्या : परमेश्वर आपल्या सगळ्यांना जन्म देतो आणि आपली परीक्षा घेतो. ज्याप्रमाणे शाळेत गणिताचा, भूगोलाचा पेपर असतो त्याप्रमाणे श्रीमंतीचा पेपर, गरिबीचा पेपर इत्यादी पेपर परमेश्वर आपल्याकरिता काढीत असतो. समजा देवाने एखाद्याला श्रीमंती, वैभव दिले आहे आणि त्याने पैशाचा उपयोग भुकेल्यांना खायला घालण्यात, भूमिहीनांना भूमी देण्यात, गरिबांना मदत करण्यात केला तर तो श्रीमंतीच्या पेपरात पास झाला. पण समजा त्याने पैशाचा उपयोग लोकांना लुटण्यात, गरिबांना त्रास देण्यात केला तर तो श्रीमंतीच्या पेपरात नापास झाला. जगाकडे पाहण्याची माझी ही दृष्टी आहे. देवाने मला शक्ती, अशक्तता, बुद्धी, मूर्खपणा, श्रीमंती, दारिद्र्य इत्यादी जी काही देणगी दिली आहे ती माझी परीक्षा पाहण्याकरिता दिली आहे हे ओळखून मी वागेन तर देवाचा लाडका होईन. माझ्या हातून जगाची सेवा होऊ शकेल. नाहीतर मी भोगविलासात मग्न राहीन व दु:खी होईन. मग मरताना रडेन. तुम्ही जन्माला येता तेव्हा रडत रडत जन्माला येता. परंतु लोक मुलगा झाला म्हणून आनंदाने हसतात. पण तुम्ही जीवनात परोपकाराची, सेवेची कामे करा की तुम्ही हसत मराल व लोक रडतील व मनुष्यजन्म देऊन देवाने तुमची जी परीक्षा घेतली त्यात तुम्ही पास व्हाल.
#15उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 111 ते 115 ची उत्तरे द्या : परमेश्वर आपल्या सगळ्यांना जन्म देतो आणि आपली परीक्षा घेतो. ज्याप्रमाणे शाळेत गणिताचा, भूगोलाचा पेपर असतो त्याप्रमाणे श्रीमंतीचा पेपर, गरिबीचा पेपर इत्यादी पेपर परमेश्वर आपल्याकरिता काढीत असतो. समजा देवाने एखाद्याला श्रीमंती, वैभव दिले आहे आणि त्याने पैशाचा उपयोग भुकेल्यांना खायला घालण्यात, भूमिहीनांना भूमी देण्यात, गरिबांना मदत करण्यात केला तर तो श्रीमंतीच्या पेपरात पास झाला. पण समजा त्याने पैशाचा उपयोग लोकांना लुटण्यात, गरिबांना त्रास देण्यात केला तर तो श्रीमंतीच्या पेपरात नापास झाला. जगाकडे पाहण्याची माझी ही दृष्टी आहे. देवाने मला शक्ती, अशक्तता, बुद्धी, मूर्खपणा, श्रीमंती, दारिद्र्य इत्यादी जी काही देणगी दिली आहे ती माझी परीक्षा पाहण्याकरिता दिली आहे हे ओळखून मी वागेन तर देवाचा लाडका होईन. माझ्या हातून जगाची सेवा होऊ शकेल. नाहीतर मी भोगविलासात मग्न राहीन व दु:खी होईन. मग मरताना रडेन. तुम्ही जन्माला येता तेव्हा रडत रडत जन्माला येता. परंतु लोक मुलगा झाला म्हणून आनंदाने हसतात. पण तुम्ही जीवनात परोपकाराची, सेवेची कामे करा की तुम्ही हसत मराल व लोक रडतील व मनुष्यजन्म देऊन देवाने तुमची जी परीक्षा घेतली त्यात तुम्ही पास व्हाल.
#16उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 111 ते 115 ची उत्तरे द्या : परमेश्वर आपल्या सगळ्यांना जन्म देतो आणि आपली परीक्षा घेतो. ज्याप्रमाणे शाळेत गणिताचा, भूगोलाचा पेपर असतो त्याप्रमाणे श्रीमंतीचा पेपर, गरिबीचा पेपर इत्यादी पेपर परमेश्वर आपल्याकरिता काढीत असतो. समजा देवाने एखाद्याला श्रीमंती, वैभव दिले आहे आणि त्याने पैशाचा उपयोग भुकेल्यांना खायला घालण्यात, भूमिहीनांना भूमी देण्यात, गरिबांना मदत करण्यात केला तर तो श्रीमंतीच्या पेपरात पास झाला. पण समजा त्याने पैशाचा उपयोग लोकांना लुटण्यात, गरिबांना त्रास देण्यात केला तर तो श्रीमंतीच्या पेपरात नापास झाला. जगाकडे पाहण्याची माझी ही दृष्टी आहे. देवाने मला शक्ती, अशक्तता, बुद्धी, मूर्खपणा, श्रीमंती, दारिद्र्य इत्यादी जी काही देणगी दिली आहे ती माझी परीक्षा पाहण्याकरिता दिली आहे हे ओळखून मी वागेन तर देवाचा लाडका होईन. माझ्या हातून जगाची सेवा होऊ शकेल. नाहीतर मी भोगविलासात मग्न राहीन व दु:खी होईन. मग मरताना रडेन. तुम्ही जन्माला येता तेव्हा रडत रडत जन्माला येता. परंतु लोक मुलगा झाला म्हणून आनंदाने हसतात. पण तुम्ही जीवनात परोपकाराची, सेवेची कामे करा की तुम्ही हसत मराल व लोक रडतील व मनुष्यजन्म देऊन देवाने तुमची जी परीक्षा घेतली त्यात तुम्ही पास व्हाल.
#17उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 116 - 120 ची उत्तरे लिहा : माणसांचा बाजार भरला म्हणजे विक्रीला योग्य तो माल तयार केला जातो. पुरुष अपल्या मालकाला हवे असतील तसे परिश्रम करायला शिकतो. आणि स्त्री पुरुषाला आवडेल तसे शरीर नटविते. ईश्वराने दिलेल्या अवयवांना छिद्रे पाडून शरीराच्या सौंदर्यात भर घालते. ज्याला सौंदर्य पाहायची दृष्टी असेल त्याला माणसाचे नुसते शरीर सुंदर दिसेल. एखाद्याचे शरीर किंवा एखाद्याचे श्रम विकत घ्यावे ही गोष्टच त्याला खपणार नाही. सुवर्णयुगापेक्षाही मानव्याचे युग श्रेष्ठ आहे. सत्तेच्या युगापेक्षा सत्ययुग अधिक मंगलकारक आहे. सत्ययुगात माणसाची सत्ता चालणार नाही. माणूस माणसाला विकला जाणार नाही. त्याला कुणी वर्गहीन समाज म्हणोत, आम्ही त्याला मानवाचे स्वराज्य म्हणतो. असे मानवाचे युग आणायला शस्त्रवाद, प्रभुत्ववाद व यंत्रवाद या तिन्ही वादांचा नायनाट झाला पाहिजे. याचा अर्थ असा नाही की, यंत्र किंवा उपकरणे मुळीच नकोत. त्यांचा उपयोग असा झाला पाहिजे की, त्यांच्या योगाने मानवाच्या सर्व नैसर्गिक शक्तींचा व्यवस्थित विकास होईल, इतकेच म्हणायचे आहे.
#18उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 116 - 120 ची उत्तरे लिहा : माणसांचा बाजार भरला म्हणजे विक्रीला योग्य तो माल तयार केला जातो. पुरुष अपल्या मालकाला हवे असतील तसे परिश्रम करायला शिकतो. आणि स्त्री पुरुषाला आवडेल तसे शरीर नटविते. ईश्वराने दिलेल्या अवयवांना छिद्रे पाडून शरीराच्या सौंदर्यात भर घालते. ज्याला सौंदर्य पाहायची दृष्टी असेल त्याला माणसाचे नुसते शरीर सुंदर दिसेल. एखाद्याचे शरीर किंवा एखाद्याचे श्रम विकत घ्यावे ही गोष्टच त्याला खपणार नाही. सुवर्णयुगापेक्षाही मानव्याचे युग श्रेष्ठ आहे. सत्तेच्या युगापेक्षा सत्ययुग अधिक मंगलकारक आहे. सत्ययुगात माणसाची सत्ता चालणार नाही. माणूस माणसाला विकला जाणार नाही. त्याला कुणी वर्गहीन समाज म्हणोत, आम्ही त्याला मानवाचे स्वराज्य म्हणतो. असे मानवाचे युग आणायला शस्त्रवाद, प्रभुत्ववाद व यंत्रवाद या तिन्ही वादांचा नायनाट झाला पाहिजे. याचा अर्थ असा नाही की, यंत्र किंवा उपकरणे मुळीच नकोत. त्यांचा उपयोग असा झाला पाहिजे की, त्यांच्या योगाने मानवाच्या सर्व नैसर्गिक शक्तींचा व्यवस्थित विकास होईल, इतकेच म्हणायचे आहे.
#19उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 116 - 120 ची उत्तरे लिहा : माणसांचा बाजार भरला म्हणजे विक्रीला योग्य तो माल तयार केला जातो. पुरुष अपल्या मालकाला हवे असतील तसे परिश्रम करायला शिकतो. आणि स्त्री पुरुषाला आवडेल तसे शरीर नटविते. ईश्वराने दिलेल्या अवयवांना छिद्रे पाडून शरीराच्या सौंदर्यात भर घालते. ज्याला सौंदर्य पाहायची दृष्टी असेल त्याला माणसाचे नुसते शरीर सुंदर दिसेल. एखाद्याचे शरीर किंवा एखाद्याचे श्रम विकत घ्यावे ही गोष्टच त्याला खपणार नाही. सुवर्णयुगापेक्षाही मानव्याचे युग श्रेष्ठ आहे. सत्तेच्या युगापेक्षा सत्ययुग अधिक मंगलकारक आहे. सत्ययुगात माणसाची सत्ता चालणार नाही. माणूस माणसाला विकला जाणार नाही. त्याला कुणी वर्गहीन समाज म्हणोत, आम्ही त्याला मानवाचे स्वराज्य म्हणतो. असे मानवाचे युग आणायला शस्त्रवाद, प्रभुत्ववाद व यंत्रवाद या तिन्ही वादांचा नायनाट झाला पाहिजे. याचा अर्थ असा नाही की, यंत्र किंवा उपकरणे मुळीच नकोत. त्यांचा उपयोग असा झाला पाहिजे की, त्यांच्या योगाने मानवाच्या सर्व नैसर्गिक शक्तींचा व्यवस्थित विकास होईल, इतकेच म्हणायचे आहे.
#20उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 116 - 120 ची उत्तरे लिहा : माणसांचा बाजार भरला म्हणजे विक्रीला योग्य तो माल तयार केला जातो. पुरुष अपल्या मालकाला हवे असतील तसे परिश्रम करायला शिकतो. आणि स्त्री पुरुषाला आवडेल तसे शरीर नटविते. ईश्वराने दिलेल्या अवयवांना छिद्रे पाडून शरीराच्या सौंदर्यात भर घालते. ज्याला सौंदर्य पाहायची दृष्टी असेल त्याला माणसाचे नुसते शरीर सुंदर दिसेल. एखाद्याचे शरीर किंवा एखाद्याचे श्रम विकत घ्यावे ही गोष्टच त्याला खपणार नाही. सुवर्णयुगापेक्षाही मानव्याचे युग श्रेष्ठ आहे. सत्तेच्या युगापेक्षा सत्ययुग अधिक मंगलकारक आहे. सत्ययुगात माणसाची सत्ता चालणार नाही. माणूस माणसाला विकला जाणार नाही. त्याला कुणी वर्गहीन समाज म्हणोत, आम्ही त्याला मानवाचे स्वराज्य म्हणतो. असे मानवाचे युग आणायला शस्त्रवाद, प्रभुत्ववाद व यंत्रवाद या तिन्ही वादांचा नायनाट झाला पाहिजे. याचा अर्थ असा नाही की, यंत्र किंवा उपकरणे मुळीच नकोत. त्यांचा उपयोग असा झाला पाहिजे की, त्यांच्या योगाने मानवाच्या सर्व नैसर्गिक शक्तींचा व्यवस्थित विकास होईल, इतकेच म्हणायचे आहे.
#21उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 116 - 120 ची उत्तरे लिहा : माणसांचा बाजार भरला म्हणजे विक्रीला योग्य तो माल तयार केला जातो. पुरुष अपल्या मालकाला हवे असतील तसे परिश्रम करायला शिकतो. आणि स्त्री पुरुषाला आवडेल तसे शरीर नटविते. ईश्वराने दिलेल्या अवयवांना छिद्रे पाडून शरीराच्या सौंदर्यात भर घालते. ज्याला सौंदर्य पाहायची दृष्टी असेल त्याला माणसाचे नुसते शरीर सुंदर दिसेल. एखाद्याचे शरीर किंवा एखाद्याचे श्रम विकत घ्यावे ही गोष्टच त्याला खपणार नाही. सुवर्णयुगापेक्षाही मानव्याचे युग श्रेष्ठ आहे. सत्तेच्या युगापेक्षा सत्ययुग अधिक मंगलकारक आहे. सत्ययुगात माणसाची सत्ता चालणार नाही. माणूस माणसाला विकला जाणार नाही. त्याला कुणी वर्गहीन समाज म्हणोत, आम्ही त्याला मानवाचे स्वराज्य म्हणतो. असे मानवाचे युग आणायला शस्त्रवाद, प्रभुत्ववाद व यंत्रवाद या तिन्ही वादांचा नायनाट झाला पाहिजे. याचा अर्थ असा नाही की, यंत्र किंवा उपकरणे मुळीच नकोत. त्यांचा उपयोग असा झाला पाहिजे की, त्यांच्या योगाने मानवाच्या सर्व नैसर्गिक शक्तींचा व्यवस्थित विकास होईल, इतकेच म्हणायचे आहे.
#22उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखाली विचारलेल्या प्रश्न क्रमांक 121 ते 125 ची उत्तरे लिहा : भारतीय संस्कृतीत समाजाला महत्त्व आहे की व्यक्तीला? समाजासाठी व्यक्ती आहे. व्यक्ती म्हणजे माया आहे, समाज सत्य आहे. अद्वैत सत्य आणि द्वैत मिथ्या आहे. श्री शंकराचार्य संसाराला मिथ्या मानतात याचा अर्थ काय? व्यक्तीचा संसार मिथ्या आहे. माझ्या आजूबाजूला दु:ख असताना मी एकटा सुखी होऊ पाहणे म्हणजे भ्रम आहे. आजूबाजूला आग लागली असता माझे एकट्याचे घर सुरक्षित कसे राहील? जगात केवळ स्वत:साठी पाहाता येणार नाही. कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती जर केवळ स्वत:पुरते पाहील तर कुटुंबाचा नाश होईल, त्या कुटुंबात आनंद कसा दिसेल? समाधान कसे नांदेल? ज्या कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती इतरांच्या सुखात स्वत:चे सुख मानते, तेच कुटुंब भरभराटेल, सुखी व आनंदी दिसेल. जो नियम कुटुंबाला लागू तोच समाजाला, सर्व संसाराला. आपण समाजासाठी आहोत, मानवजातीसाठी आहोत, सर्व प्राणिमात्रांसाठी आहोत. दगड अलग पडला तर त्याला महत्त्व नाही, परंतु तो इमारतीत संयमपूर्वक बसेल, तर त्याला अमरता येते, त्याला महत्त्व येते आपण या समाजाच्या सुंदर इमारतीत योग्य ठिकाणी बसले पाहिजे व तेथे शोभले पाहिजे.
#23उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखाली विचारलेल्या प्रश्न क्रमांक 121 ते 125 ची उत्तरे लिहा : भारतीय संस्कृतीत समाजाला महत्त्व आहे की व्यक्तीला? समाजासाठी व्यक्ती आहे. व्यक्ती म्हणजे माया आहे, समाज सत्य आहे. अद्वैत सत्य आणि द्वैत मिथ्या आहे. श्री शंकराचार्य संसाराला मिथ्या मानतात याचा अर्थ काय? व्यक्तीचा संसार मिथ्या आहे. माझ्या आजूबाजूला दु:ख असताना मी एकटा सुखी होऊ पाहणे म्हणजे भ्रम आहे. आजूबाजूला आग लागली असता माझे एकट्याचे घर सुरक्षित कसे राहील? जगात केवळ स्वत:साठी पाहाता येणार नाही. कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती जर केवळ स्वत:पुरते पाहील तर कुटुंबाचा नाश होईल, त्या कुटुंबात आनंद कसा दिसेल? समाधान कसे नांदेल? ज्या कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती इतरांच्या सुखात स्वत:चे सुख मानते, तेच कुटुंब भरभराटेल, सुखी व आनंदी दिसेल. जो नियम कुटुंबाला लागू तोच समाजाला, सर्व संसाराला. आपण समाजासाठी आहोत, मानवजातीसाठी आहोत, सर्व प्राणिमात्रांसाठी आहोत. दगड अलग पडला तर त्याला महत्त्व नाही, परंतु तो इमारतीत संयमपूर्वक बसेल, तर त्याला अमरता येते, त्याला महत्त्व येते आपण या समाजाच्या सुंदर इमारतीत योग्य ठिकाणी बसले पाहिजे व तेथे शोभले पाहिजे.
#24उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखाली विचारलेल्या प्रश्न क्रमांक 121 ते 125 ची उत्तरे लिहा : भारतीय संस्कृतीत समाजाला महत्त्व आहे की व्यक्तीला? समाजासाठी व्यक्ती आहे. व्यक्ती म्हणजे माया आहे, समाज सत्य आहे. अद्वैत सत्य आणि द्वैत मिथ्या आहे. श्री शंकराचार्य संसाराला मिथ्या मानतात याचा अर्थ काय? व्यक्तीचा संसार मिथ्या आहे. माझ्या आजूबाजूला दु:ख असताना मी एकटा सुखी होऊ पाहणे म्हणजे भ्रम आहे. आजूबाजूला आग लागली असता माझे एकट्याचे घर सुरक्षित कसे राहील? जगात केवळ स्वत:साठी पाहाता येणार नाही. कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती जर केवळ स्वत:पुरते पाहील तर कुटुंबाचा नाश होईल, त्या कुटुंबात आनंद कसा दिसेल? समाधान कसे नांदेल? ज्या कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती इतरांच्या सुखात स्वत:चे सुख मानते, तेच कुटुंब भरभराटेल, सुखी व आनंदी दिसेल. जो नियम कुटुंबाला लागू तोच समाजाला, सर्व संसाराला. आपण समाजासाठी आहोत, मानवजातीसाठी आहोत, सर्व प्राणिमात्रांसाठी आहोत. दगड अलग पडला तर त्याला महत्त्व नाही, परंतु तो इमारतीत संयमपूर्वक बसेल, तर त्याला अमरता येते, त्याला महत्त्व येते आपण या समाजाच्या सुंदर इमारतीत योग्य ठिकाणी बसले पाहिजे व तेथे शोभले पाहिजे.
#25उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखाली विचारलेल्या प्रश्न क्रमांक 121 ते 125 ची उत्तरे लिहा : भारतीय संस्कृतीत समाजाला महत्त्व आहे की व्यक्तीला? समाजासाठी व्यक्ती आहे. व्यक्ती म्हणजे माया आहे, समाज सत्य आहे. अद्वैत सत्य आणि द्वैत मिथ्या आहे. श्री शंकराचार्य संसाराला मिथ्या मानतात याचा अर्थ काय? व्यक्तीचा संसार मिथ्या आहे. माझ्या आजूबाजूला दु:ख असताना मी एकटा सुखी होऊ पाहणे म्हणजे भ्रम आहे. आजूबाजूला आग लागली असता माझे एकट्याचे घर सुरक्षित कसे राहील? जगात केवळ स्वत:साठी पाहाता येणार नाही. कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती जर केवळ स्वत:पुरते पाहील तर कुटुंबाचा नाश होईल, त्या कुटुंबात आनंद कसा दिसेल? समाधान कसे नांदेल? ज्या कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती इतरांच्या सुखात स्वत:चे सुख मानते, तेच कुटुंब भरभराटेल, सुखी व आनंदी दिसेल. जो नियम कुटुंबाला लागू तोच समाजाला, सर्व संसाराला. आपण समाजासाठी आहोत, मानवजातीसाठी आहोत, सर्व प्राणिमात्रांसाठी आहोत. दगड अलग पडला तर त्याला महत्त्व नाही, परंतु तो इमारतीत संयमपूर्वक बसेल, तर त्याला अमरता येते, त्याला महत्त्व येते आपण या समाजाच्या सुंदर इमारतीत योग्य ठिकाणी बसले पाहिजे व तेथे शोभले पाहिजे.
#26उतारा
खालील उतारा वाचून त्याखाली विचारलेल्या प्रश्न क्रमांक 121 ते 125 ची उत्तरे लिहा : भारतीय संस्कृतीत समाजाला महत्त्व आहे की व्यक्तीला? समाजासाठी व्यक्ती आहे. व्यक्ती म्हणजे माया आहे, समाज सत्य आहे. अद्वैत सत्य आणि द्वैत मिथ्या आहे. श्री शंकराचार्य संसाराला मिथ्या मानतात याचा अर्थ काय? व्यक्तीचा संसार मिथ्या आहे. माझ्या आजूबाजूला दु:ख असताना मी एकटा सुखी होऊ पाहणे म्हणजे भ्रम आहे. आजूबाजूला आग लागली असता माझे एकट्याचे घर सुरक्षित कसे राहील? जगात केवळ स्वत:साठी पाहाता येणार नाही. कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती जर केवळ स्वत:पुरते पाहील तर कुटुंबाचा नाश होईल, त्या कुटुंबात आनंद कसा दिसेल? समाधान कसे नांदेल? ज्या कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती इतरांच्या सुखात स्वत:चे सुख मानते, तेच कुटुंब भरभराटेल, सुखी व आनंदी दिसेल. जो नियम कुटुंबाला लागू तोच समाजाला, सर्व संसाराला. आपण समाजासाठी आहोत, मानवजातीसाठी आहोत, सर्व प्राणिमात्रांसाठी आहोत. दगड अलग पडला तर त्याला महत्त्व नाही, परंतु तो इमारतीत संयमपूर्वक बसेल, तर त्याला अमरता येते, त्याला महत्त्व येते आपण या समाजाच्या सुंदर इमारतीत योग्य ठिकाणी बसले पाहिजे व तेथे शोभले पाहिजे.
#27उतारा
पुढील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 126 ते 130 ची उत्तरे द्या : पुस्तकासारखा मित्र नाही असे म्हणतात. इतर मित्र आहेत; पण ते कधी रागावतात, कधी चिडतात, तर कधी चेष्टा करतात. कधी वेळेच्या अभावी उपयोगी पडत नाहीत. कधी ते आपले अंतरंग खुले करत नाहीत. ते आपणांपासून काहीतरी लपवून ठेवतात. परंतु पुस्तकाचे तसे नाही. त्याला जवळ करण्याचा अवकाश की, ते आपले अंतरंग खुले करते. ते कधी फसवत नाही, कधी चुकवत नाही, नेहमी अगदी आपल्या सेवेस तयार असते. पुस्तकांचे पुष्कळ प्रकार असतात. काही पुस्तके अल्पायुषी, तर काही दीर्घायुषी असतात. त्यांचे आयुष्य त्यांच्यामधील विचारांवर अवलंबून असते. विचार जितके स्थायी तितकी पुस्तके स्थायी. वर्तमानपत्राचे आयुष्य एक दिवस. सकाळी उत्साहाने व आतुरतेने ते आपण वाचतो, पण त्याचे पारायण करतो असे कोणी म्हणेल तर योग्य होणार नाही. मासिकांचे आयुष्य एक महिना. परंतु काही पुस्तके सदासर्वकाळ बहुमोल असून तप्त मनाला समाधान देतात. भगवद्गीता, बायबल, कुराण, वेद वगैरे या प्रतीचे ग्रंथ होत.
#28उतारा
पुढील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 126 ते 130 ची उत्तरे द्या : पुस्तकासारखा मित्र नाही असे म्हणतात. इतर मित्र आहेत; पण ते कधी रागावतात, कधी चिडतात, तर कधी चेष्टा करतात. कधी वेळेच्या अभावी उपयोगी पडत नाहीत. कधी ते आपले अंतरंग खुले करत नाहीत. ते आपणांपासून काहीतरी लपवून ठेवतात. परंतु पुस्तकाचे तसे नाही. त्याला जवळ करण्याचा अवकाश की, ते आपले अंतरंग खुले करते. ते कधी फसवत नाही, कधी चुकवत नाही, नेहमी अगदी आपल्या सेवेस तयार असते. पुस्तकांचे पुष्कळ प्रकार असतात. काही पुस्तके अल्पायुषी, तर काही दीर्घायुषी असतात. त्यांचे आयुष्य त्यांच्यामधील विचारांवर अवलंबून असते. विचार जितके स्थायी तितकी पुस्तके स्थायी. वर्तमानपत्राचे आयुष्य एक दिवस. सकाळी उत्साहाने व आतुरतेने ते आपण वाचतो, पण त्याचे पारायण करतो असे कोणी म्हणेल तर योग्य होणार नाही. मासिकांचे आयुष्य एक महिना. परंतु काही पुस्तके सदासर्वकाळ बहुमोल असून तप्त मनाला समाधान देतात. भगवद्गीता, बायबल, कुराण, वेद वगैरे या प्रतीचे ग्रंथ होत.
#29उतारा
पुढील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 126 ते 130 ची उत्तरे द्या : पुस्तकासारखा मित्र नाही असे म्हणतात. इतर मित्र आहेत; पण ते कधी रागावतात, कधी चिडतात, तर कधी चेष्टा करतात. कधी वेळेच्या अभावी उपयोगी पडत नाहीत. कधी ते आपले अंतरंग खुले करत नाहीत. ते आपणांपासून काहीतरी लपवून ठेवतात. परंतु पुस्तकाचे तसे नाही. त्याला जवळ करण्याचा अवकाश की, ते आपले अंतरंग खुले करते. ते कधी फसवत नाही, कधी चुकवत नाही, नेहमी अगदी आपल्या सेवेस तयार असते. पुस्तकांचे पुष्कळ प्रकार असतात. काही पुस्तके अल्पायुषी, तर काही दीर्घायुषी असतात. त्यांचे आयुष्य त्यांच्यामधील विचारांवर अवलंबून असते. विचार जितके स्थायी तितकी पुस्तके स्थायी. वर्तमानपत्राचे आयुष्य एक दिवस. सकाळी उत्साहाने व आतुरतेने ते आपण वाचतो, पण त्याचे पारायण करतो असे कोणी म्हणेल तर योग्य होणार नाही. मासिकांचे आयुष्य एक महिना. परंतु काही पुस्तके सदासर्वकाळ बहुमोल असून तप्त मनाला समाधान देतात. भगवद्गीता, बायबल, कुराण, वेद वगैरे या प्रतीचे ग्रंथ होत.
#30उतारा
पुढील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 126 ते 130 ची उत्तरे द्या : पुस्तकासारखा मित्र नाही असे म्हणतात. इतर मित्र आहेत; पण ते कधी रागावतात, कधी चिडतात, तर कधी चेष्टा करतात. कधी वेळेच्या अभावी उपयोगी पडत नाहीत. कधी ते आपले अंतरंग खुले करत नाहीत. ते आपणांपासून काहीतरी लपवून ठेवतात. परंतु पुस्तकाचे तसे नाही. त्याला जवळ करण्याचा अवकाश की, ते आपले अंतरंग खुले करते. ते कधी फसवत नाही, कधी चुकवत नाही, नेहमी अगदी आपल्या सेवेस तयार असते. पुस्तकांचे पुष्कळ प्रकार असतात. काही पुस्तके अल्पायुषी, तर काही दीर्घायुषी असतात. त्यांचे आयुष्य त्यांच्यामधील विचारांवर अवलंबून असते. विचार जितके स्थायी तितकी पुस्तके स्थायी. वर्तमानपत्राचे आयुष्य एक दिवस. सकाळी उत्साहाने व आतुरतेने ते आपण वाचतो, पण त्याचे पारायण करतो असे कोणी म्हणेल तर योग्य होणार नाही. मासिकांचे आयुष्य एक महिना. परंतु काही पुस्तके सदासर्वकाळ बहुमोल असून तप्त मनाला समाधान देतात. भगवद्गीता, बायबल, कुराण, वेद वगैरे या प्रतीचे ग्रंथ होत.
#31उतारा
पुढील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्रमांक 126 ते 130 ची उत्तरे द्या : पुस्तकासारखा मित्र नाही असे म्हणतात. इतर मित्र आहेत; पण ते कधी रागावतात, कधी चिडतात, तर कधी चेष्टा करतात. कधी वेळेच्या अभावी उपयोगी पडत नाहीत. कधी ते आपले अंतरंग खुले करत नाहीत. ते आपणांपासून काहीतरी लपवून ठेवतात. परंतु पुस्तकाचे तसे नाही. त्याला जवळ करण्याचा अवकाश की, ते आपले अंतरंग खुले करते. ते कधी फसवत नाही, कधी चुकवत नाही, नेहमी अगदी आपल्या सेवेस तयार असते. पुस्तकांचे पुष्कळ प्रकार असतात. काही पुस्तके अल्पायुषी, तर काही दीर्घायुषी असतात. त्यांचे आयुष्य त्यांच्यामधील विचारांवर अवलंबून असते. विचार जितके स्थायी तितकी पुस्तके स्थायी. वर्तमानपत्राचे आयुष्य एक दिवस. सकाळी उत्साहाने व आतुरतेने ते आपण वाचतो, पण त्याचे पारायण करतो असे कोणी म्हणेल तर योग्य होणार नाही. मासिकांचे आयुष्य एक महिना. परंतु काही पुस्तके सदासर्वकाळ बहुमोल असून तप्त मनाला समाधान देतात. भगवद्गीता, बायबल, कुराण, वेद वगैरे या प्रतीचे ग्रंथ होत.
#32उतारा
पुढील उतारावाचून त्यावर आधारित 44 ते 48 प्रश्नांची उत्तरे द्या : लोकप्रियतेची आणखी काही लक्षणे शोधावी लागतात. विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक परिस्थितीमध्ये समूहाची काही स्वप्ने अपुरी राहिलेली असतात. समूहमनाला काही सल असतात. काही गोष्टी घडाव्यात असे वाटत असतानाही घडलेल्या नसतात. विपरीत वास्तवामध्ये या गोष्टी घडण्याला वाव नसतो. अशा परिस्थितीत वास्तवापासून दूर असलेल्या स्वप्नभूमीमध्ये काही मानबिंदूंची निर्मिती समूहाकडून केली जाते. या मानबिंदूंना स्पर्श करणारे लेखन प्रचंड लोकप्रिय ठरण्याची शक्यता असते. केवळ रंजन करणाऱ्या लेखनासारखे ते पारदर्शकपणे उथळही वाटत नाही. अशा लेखनाला विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक अवस्थेत प्रतिष्ठाही मिळण्याची शक्यता असते. ना. सी. फडके, शिवाजी सावंत, विश्वास पाटील यांच्या लेखनाचा या दृष्टिकोणातून विचार करता येतो. समाजात कधी कधी जोरकस संप्रदाय निर्माण होतात. असे संप्रदाय निर्माण होण्यामागे अर्थातच समाजाने घेतलेले विशिष्ट वळण असते. इतिहासाच्या विशिष्ट अवस्थेत असे संप्रदाय निर्माण होणे अपरिहार्य असते. असे संप्रदाय निर्माण झाले की त्यांचा दृष्टिकोण मांडणाऱ्या साहित्यकृती लोकप्रिय होऊ लागतात. आपल्या संप्रदायाच्या दृष्टिकोणातून निर्माण झालेले लेखन विशिष्ट काळापुरते मर्यादित आहे हे न ओळखता त्याचे महत्त्व चिरकाल टिकणारे आहे असे दाखविले जाणारे पुरावे शोधून काढले जातात. अशा कादंबऱ्या लोकप्रियही होतात आणि प्रतिष्ठितही होतात. लोकप्रियता आणि प्रतिष्ठा या दोन गोष्टी अशाप्रकारे एकमेकांपासून फार दूर नसतात. त्यांच्यात देणेघेणे असण्याची शक्यता असते. तथाकथित प्रतिष्ठित किंवा अभिजात म्हणून गणल्या जाणाऱ्या साहित्यकृतींच्या मागे व्यापक स्वरूपाचे सांस्कृतिक राजकारणही असते. समाजाच्या अभिरुचीवर विशिष्ट वर्गाचे दडपण असू शकते. या वर्गाला महत्त्वाचे वाटणारे निकष ते सार्वकालिक आहेत, अशा पद्धतीने मांडले जातात. विशिष्ट काळात समाजावर ज्या वर्गाच्या जाणीवेचा प्रभाव असतो, तीच जाणीव महत्त्वाची, मूलभूत आणि प्रतिष्ठित ठरत असते. त्यातूनच समीक्षकप्रिय, अभिजात, श्रेष्ठ साहित्यकृतींचा जन्म होत असतो, असे अनेकांचे म्हणणे असते. थोडक्यात अभिजातता, श्रेष्ठता ही कालसापेक्ष मूल्ये असतात, असे या दृष्टिकोणातून म्हणता येईल. नव्या सामाजिक संरचना अस्तित्वात येऊ लागल्या की नवे सूर घुमू लागतात. नवे निकष निर्माण होतात. नव्याने तथाकथित अभिजात साहित्यकृतींचा जन्म होऊ लागतो. हे फार ताणू नये हे योग्य असले तरी याही दृष्टिकोणात तथ्य आहे, असे म्हणावे लागते. असे सतत घडत असते. पाच-पन्नास वर्षांचा कालखंड घेतला की या प्रक्रियेच्या खाणाखुणा आपल्या साहित्यसंस्कृतीमध्येही जाणवतात, हे आपल्या लक्षात येईल. यामधून फक्त एक गोष्ट शिल्लक राहते. भौतिक यश आणि प्रतिष्ठा यांचे नाते कुठल्याही कालखंडात जमले आहे, असे दिसत नाही. सांस्कृतिक, साहित्यिक क्षेत्रामध्ये अपयशाला मोठे मूल्य असते. प्रचंड लोकप्रिय ठरणाऱ्या व लेखकाला भरपूर मानधन मिळवून देणाऱ्या साहित्यकृतींपेक्षा वाचकप्रिय न ठरणाऱ्या, वाचायला अवघड असणाऱ्या, वाचकाची परीक्षा पाहणाऱ्या साहित्यकृती नेहमीच 'अभिजात' व 'प्रतिष्ठित' ठरताना दिसतात.
#33उतारा
पुढील उतारावाचून त्यावर आधारित 44 ते 48 प्रश्नांची उत्तरे द्या : लोकप्रियतेची आणखी काही लक्षणे शोधावी लागतात. विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक परिस्थितीमध्ये समूहाची काही स्वप्ने अपुरी राहिलेली असतात. समूहमनाला काही सल असतात. काही गोष्टी घडाव्यात असे वाटत असतानाही घडलेल्या नसतात. विपरीत वास्तवामध्ये या गोष्टी घडण्याला वाव नसतो. अशा परिस्थितीत वास्तवापासून दूर असलेल्या स्वप्नभूमीमध्ये काही मानबिंदूंची निर्मिती समूहाकडून केली जाते. या मानबिंदूंना स्पर्श करणारे लेखन प्रचंड लोकप्रिय ठरण्याची शक्यता असते. केवळ रंजन करणाऱ्या लेखनासारखे ते पारदर्शकपणे उथळही वाटत नाही. अशा लेखनाला विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक अवस्थेत प्रतिष्ठाही मिळण्याची शक्यता असते. ना. सी. फडके, शिवाजी सावंत, विश्वास पाटील यांच्या लेखनाचा या दृष्टिकोणातून विचार करता येतो. समाजात कधी कधी जोरकस संप्रदाय निर्माण होतात. असे संप्रदाय निर्माण होण्यामागे अर्थातच समाजाने घेतलेले विशिष्ट वळण असते. इतिहासाच्या विशिष्ट अवस्थेत असे संप्रदाय निर्माण होणे अपरिहार्य असते. असे संप्रदाय निर्माण झाले की त्यांचा दृष्टिकोण मांडणाऱ्या साहित्यकृती लोकप्रिय होऊ लागतात. आपल्या संप्रदायाच्या दृष्टिकोणातून निर्माण झालेले लेखन विशिष्ट काळापुरते मर्यादित आहे हे न ओळखता त्याचे महत्त्व चिरकाल टिकणारे आहे असे दाखविले जाणारे पुरावे शोधून काढले जातात. अशा कादंबऱ्या लोकप्रियही होतात आणि प्रतिष्ठितही होतात. लोकप्रियता आणि प्रतिष्ठा या दोन गोष्टी अशाप्रकारे एकमेकांपासून फार दूर नसतात. त्यांच्यात देणेघेणे असण्याची शक्यता असते. तथाकथित प्रतिष्ठित किंवा अभिजात म्हणून गणल्या जाणाऱ्या साहित्यकृतींच्या मागे व्यापक स्वरूपाचे सांस्कृतिक राजकारणही असते. समाजाच्या अभिरुचीवर विशिष्ट वर्गाचे दडपण असू शकते. या वर्गाला महत्त्वाचे वाटणारे निकष ते सार्वकालिक आहेत, अशा पद्धतीने मांडले जातात. विशिष्ट काळात समाजावर ज्या वर्गाच्या जाणीवेचा प्रभाव असतो, तीच जाणीव महत्त्वाची, मूलभूत आणि प्रतिष्ठित ठरत असते. त्यातूनच समीक्षकप्रिय, अभिजात, श्रेष्ठ साहित्यकृतींचा जन्म होत असतो, असे अनेकांचे म्हणणे असते. थोडक्यात अभिजातता, श्रेष्ठता ही कालसापेक्ष मूल्ये असतात, असे या दृष्टिकोणातून म्हणता येईल. नव्या सामाजिक संरचना अस्तित्वात येऊ लागल्या की नवे सूर घुमू लागतात. नवे निकष निर्माण होतात. नव्याने तथाकथित अभिजात साहित्यकृतींचा जन्म होऊ लागतो. हे फार ताणू नये हे योग्य असले तरी याही दृष्टिकोणात तथ्य आहे, असे म्हणावे लागते. असे सतत घडत असते. पाच-पन्नास वर्षांचा कालखंड घेतला की या प्रक्रियेच्या खाणाखुणा आपल्या साहित्यसंस्कृतीमध्येही जाणवतात, हे आपल्या लक्षात येईल. यामधून फक्त एक गोष्ट शिल्लक राहते. भौतिक यश आणि प्रतिष्ठा यांचे नाते कुठल्याही कालखंडात जमले आहे, असे दिसत नाही. सांस्कृतिक, साहित्यिक क्षेत्रामध्ये अपयशाला मोठे मूल्य असते. प्रचंड लोकप्रिय ठरणाऱ्या व लेखकाला भरपूर मानधन मिळवून देणाऱ्या साहित्यकृतींपेक्षा वाचकप्रिय न ठरणाऱ्या, वाचायला अवघड असणाऱ्या, वाचकाची परीक्षा पाहणाऱ्या साहित्यकृती नेहमीच 'अभिजात' व 'प्रतिष्ठित' ठरताना दिसतात.
#34उतारा
पुढील उतारावाचून त्यावर आधारित 44 ते 48 प्रश्नांची उत्तरे द्या : लोकप्रियतेची आणखी काही लक्षणे शोधावी लागतात. विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक परिस्थितीमध्ये समूहाची काही स्वप्ने अपुरी राहिलेली असतात. समूहमनाला काही सल असतात. काही गोष्टी घडाव्यात असे वाटत असतानाही घडलेल्या नसतात. विपरीत वास्तवामध्ये या गोष्टी घडण्याला वाव नसतो. अशा परिस्थितीत वास्तवापासून दूर असलेल्या स्वप्नभूमीमध्ये काही मानबिंदूंची निर्मिती समूहाकडून केली जाते. या मानबिंदूंना स्पर्श करणारे लेखन प्रचंड लोकप्रिय ठरण्याची शक्यता असते. केवळ रंजन करणाऱ्या लेखनासारखे ते पारदर्शकपणे उथळही वाटत नाही. अशा लेखनाला विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक अवस्थेत प्रतिष्ठाही मिळण्याची शक्यता असते. ना. सी. फडके, शिवाजी सावंत, विश्वास पाटील यांच्या लेखनाचा या दृष्टिकोणातून विचार करता येतो. समाजात कधी कधी जोरकस संप्रदाय निर्माण होतात. असे संप्रदाय निर्माण होण्यामागे अर्थातच समाजाने घेतलेले विशिष्ट वळण असते. इतिहासाच्या विशिष्ट अवस्थेत असे संप्रदाय निर्माण होणे अपरिहार्य असते. असे संप्रदाय निर्माण झाले की त्यांचा दृष्टिकोण मांडणाऱ्या साहित्यकृती लोकप्रिय होऊ लागतात. आपल्या संप्रदायाच्या दृष्टिकोणातून निर्माण झालेले लेखन विशिष्ट काळापुरते मर्यादित आहे हे न ओळखता त्याचे महत्त्व चिरकाल टिकणारे आहे असे दाखविले जाणारे पुरावे शोधून काढले जातात. अशा कादंबऱ्या लोकप्रियही होतात आणि प्रतिष्ठितही होतात. लोकप्रियता आणि प्रतिष्ठा या दोन गोष्टी अशाप्रकारे एकमेकांपासून फार दूर नसतात. त्यांच्यात देणेघेणे असण्याची शक्यता असते. तथाकथित प्रतिष्ठित किंवा अभिजात म्हणून गणल्या जाणाऱ्या साहित्यकृतींच्या मागे व्यापक स्वरूपाचे सांस्कृतिक राजकारणही असते. समाजाच्या अभिरुचीवर विशिष्ट वर्गाचे दडपण असू शकते. या वर्गाला महत्त्वाचे वाटणारे निकष ते सार्वकालिक आहेत, अशा पद्धतीने मांडले जातात. विशिष्ट काळात समाजावर ज्या वर्गाच्या जाणीवेचा प्रभाव असतो, तीच जाणीव महत्त्वाची, मूलभूत आणि प्रतिष्ठित ठरत असते. त्यातूनच समीक्षकप्रिय, अभिजात, श्रेष्ठ साहित्यकृतींचा जन्म होत असतो, असे अनेकांचे म्हणणे असते. थोडक्यात अभिजातता, श्रेष्ठता ही कालसापेक्ष मूल्ये असतात, असे या दृष्टिकोणातून म्हणता येईल. नव्या सामाजिक संरचना अस्तित्वात येऊ लागल्या की नवे सूर घुमू लागतात. नवे निकष निर्माण होतात. नव्याने तथाकथित अभिजात साहित्यकृतींचा जन्म होऊ लागतो. हे फार ताणू नये हे योग्य असले तरी याही दृष्टिकोणात तथ्य आहे, असे म्हणावे लागते. असे सतत घडत असते. पाच-पन्नास वर्षांचा कालखंड घेतला की या प्रक्रियेच्या खाणाखुणा आपल्या साहित्यसंस्कृतीमध्येही जाणवतात, हे आपल्या लक्षात येईल. यामधून फक्त एक गोष्ट शिल्लक राहते. भौतिक यश आणि प्रतिष्ठा यांचे नाते कुठल्याही कालखंडात जमले आहे, असे दिसत नाही. सांस्कृतिक, साहित्यिक क्षेत्रामध्ये अपयशाला मोठे मूल्य असते. प्रचंड लोकप्रिय ठरणाऱ्या व लेखकाला भरपूर मानधन मिळवून देणाऱ्या साहित्यकृतींपेक्षा वाचकप्रिय न ठरणाऱ्या, वाचायला अवघड असणाऱ्या, वाचकाची परीक्षा पाहणाऱ्या साहित्यकृती नेहमीच 'अभिजात' व 'प्रतिष्ठित' ठरताना दिसतात.
#35उतारा
पुढील उतारावाचून त्यावर आधारित 44 ते 48 प्रश्नांची उत्तरे द्या : लोकप्रियतेची आणखी काही लक्षणे शोधावी लागतात. विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक परिस्थितीमध्ये समूहाची काही स्वप्ने अपुरी राहिलेली असतात. समूहमनाला काही सल असतात. काही गोष्टी घडाव्यात असे वाटत असतानाही घडलेल्या नसतात. विपरीत वास्तवामध्ये या गोष्टी घडण्याला वाव नसतो. अशा परिस्थितीत वास्तवापासून दूर असलेल्या स्वप्नभूमीमध्ये काही मानबिंदूंची निर्मिती समूहाकडून केली जाते. या मानबिंदूंना स्पर्श करणारे लेखन प्रचंड लोकप्रिय ठरण्याची शक्यता असते. केवळ रंजन करणाऱ्या लेखनासारखे ते पारदर्शकपणे उथळही वाटत नाही. अशा लेखनाला विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक अवस्थेत प्रतिष्ठाही मिळण्याची शक्यता असते. ना. सी. फडके, शिवाजी सावंत, विश्वास पाटील यांच्या लेखनाचा या दृष्टिकोणातून विचार करता येतो. समाजात कधी कधी जोरकस संप्रदाय निर्माण होतात. असे संप्रदाय निर्माण होण्यामागे अर्थातच समाजाने घेतलेले विशिष्ट वळण असते. इतिहासाच्या विशिष्ट अवस्थेत असे संप्रदाय निर्माण होणे अपरिहार्य असते. असे संप्रदाय निर्माण झाले की त्यांचा दृष्टिकोण मांडणाऱ्या साहित्यकृती लोकप्रिय होऊ लागतात. आपल्या संप्रदायाच्या दृष्टिकोणातून निर्माण झालेले लेखन विशिष्ट काळापुरते मर्यादित आहे हे न ओळखता त्याचे महत्त्व चिरकाल टिकणारे आहे असे दाखविले जाणारे पुरावे शोधून काढले जातात. अशा कादंबऱ्या लोकप्रियही होतात आणि प्रतिष्ठितही होतात. लोकप्रियता आणि प्रतिष्ठा या दोन गोष्टी अशाप्रकारे एकमेकांपासून फार दूर नसतात. त्यांच्यात देणेघेणे असण्याची शक्यता असते. तथाकथित प्रतिष्ठित किंवा अभिजात म्हणून गणल्या जाणाऱ्या साहित्यकृतींच्या मागे व्यापक स्वरूपाचे सांस्कृतिक राजकारणही असते. समाजाच्या अभिरुचीवर विशिष्ट वर्गाचे दडपण असू शकते. या वर्गाला महत्त्वाचे वाटणारे निकष ते सार्वकालिक आहेत, अशा पद्धतीने मांडले जातात. विशिष्ट काळात समाजावर ज्या वर्गाच्या जाणीवेचा प्रभाव असतो, तीच जाणीव महत्त्वाची, मूलभूत आणि प्रतिष्ठित ठरत असते. त्यातूनच समीक्षकप्रिय, अभिजात, श्रेष्ठ साहित्यकृतींचा जन्म होत असतो, असे अनेकांचे म्हणणे असते. थोडक्यात अभिजातता, श्रेष्ठता ही कालसापेक्ष मूल्ये असतात, असे या दृष्टिकोणातून म्हणता येईल. नव्या सामाजिक संरचना अस्तित्वात येऊ लागल्या की नवे सूर घुमू लागतात. नवे निकष निर्माण होतात. नव्याने तथाकथित अभिजात साहित्यकृतींचा जन्म होऊ लागतो. हे फार ताणू नये हे योग्य असले तरी याही दृष्टिकोणात तथ्य आहे, असे म्हणावे लागते. असे सतत घडत असते. पाच-पन्नास वर्षांचा कालखंड घेतला की या प्रक्रियेच्या खाणाखुणा आपल्या साहित्यसंस्कृतीमध्येही जाणवतात, हे आपल्या लक्षात येईल. यामधून फक्त एक गोष्ट शिल्लक राहते. भौतिक यश आणि प्रतिष्ठा यांचे नाते कुठल्याही कालखंडात जमले आहे, असे दिसत नाही. सांस्कृतिक, साहित्यिक क्षेत्रामध्ये अपयशाला मोठे मूल्य असते. प्रचंड लोकप्रिय ठरणाऱ्या व लेखकाला भरपूर मानधन मिळवून देणाऱ्या साहित्यकृतींपेक्षा वाचकप्रिय न ठरणाऱ्या, वाचायला अवघड असणाऱ्या, वाचकाची परीक्षा पाहणाऱ्या साहित्यकृती नेहमीच 'अभिजात' व 'प्रतिष्ठित' ठरताना दिसतात.
#36उतारा
पुढील उतारावाचून त्यावर आधारित 44 ते 48 प्रश्नांची उत्तरे द्या : लोकप्रियतेची आणखी काही लक्षणे शोधावी लागतात. विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक परिस्थितीमध्ये समूहाची काही स्वप्ने अपुरी राहिलेली असतात. समूहमनाला काही सल असतात. काही गोष्टी घडाव्यात असे वाटत असतानाही घडलेल्या नसतात. विपरीत वास्तवामध्ये या गोष्टी घडण्याला वाव नसतो. अशा परिस्थितीत वास्तवापासून दूर असलेल्या स्वप्नभूमीमध्ये काही मानबिंदूंची निर्मिती समूहाकडून केली जाते. या मानबिंदूंना स्पर्श करणारे लेखन प्रचंड लोकप्रिय ठरण्याची शक्यता असते. केवळ रंजन करणाऱ्या लेखनासारखे ते पारदर्शकपणे उथळही वाटत नाही. अशा लेखनाला विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक अवस्थेत प्रतिष्ठाही मिळण्याची शक्यता असते. ना. सी. फडके, शिवाजी सावंत, विश्वास पाटील यांच्या लेखनाचा या दृष्टिकोणातून विचार करता येतो. समाजात कधी कधी जोरकस संप्रदाय निर्माण होतात. असे संप्रदाय निर्माण होण्यामागे अर्थातच समाजाने घेतलेले विशिष्ट वळण असते. इतिहासाच्या विशिष्ट अवस्थेत असे संप्रदाय निर्माण होणे अपरिहार्य असते. असे संप्रदाय निर्माण झाले की त्यांचा दृष्टिकोण मांडणाऱ्या साहित्यकृती लोकप्रिय होऊ लागतात. आपल्या संप्रदायाच्या दृष्टिकोणातून निर्माण झालेले लेखन विशिष्ट काळापुरते मर्यादित आहे हे न ओळखता त्याचे महत्त्व चिरकाल टिकणारे आहे असे दाखविले जाणारे पुरावे शोधून काढले जातात. अशा कादंबऱ्या लोकप्रियही होतात आणि प्रतिष्ठितही होतात. लोकप्रियता आणि प्रतिष्ठा या दोन गोष्टी अशाप्रकारे एकमेकांपासून फार दूर नसतात. त्यांच्यात देणेघेणे असण्याची शक्यता असते. तथाकथित प्रतिष्ठित किंवा अभिजात म्हणून गणल्या जाणाऱ्या साहित्यकृतींच्या मागे व्यापक स्वरूपाचे सांस्कृतिक राजकारणही असते. समाजाच्या अभिरुचीवर विशिष्ट वर्गाचे दडपण असू शकते. या वर्गाला महत्त्वाचे वाटणारे निकष ते सार्वकालिक आहेत, अशा पद्धतीने मांडले जातात. विशिष्ट काळात समाजावर ज्या वर्गाच्या जाणीवेचा प्रभाव असतो, तीच जाणीव महत्त्वाची, मूलभूत आणि प्रतिष्ठित ठरत असते. त्यातूनच समीक्षकप्रिय, अभिजात, श्रेष्ठ साहित्यकृतींचा जन्म होत असतो, असे अनेकांचे म्हणणे असते. थोडक्यात अभिजातता, श्रेष्ठता ही कालसापेक्ष मूल्ये असतात, असे या दृष्टिकोणातून म्हणता येईल. नव्या सामाजिक संरचना अस्तित्वात येऊ लागल्या की नवे सूर घुमू लागतात. नवे निकष निर्माण होतात. नव्याने तथाकथित अभिजात साहित्यकृतींचा जन्म होऊ लागतो. हे फार ताणू नये हे योग्य असले तरी याही दृष्टिकोणात तथ्य आहे, असे म्हणावे लागते. असे सतत घडत असते. पाच-पन्नास वर्षांचा कालखंड घेतला की या प्रक्रियेच्या खाणाखुणा आपल्या साहित्यसंस्कृतीमध्येही जाणवतात, हे आपल्या लक्षात येईल. यामधून फक्त एक गोष्ट शिल्लक राहते. भौतिक यश आणि प्रतिष्ठा यांचे नाते कुठल्याही कालखंडात जमले आहे, असे दिसत नाही. सांस्कृतिक, साहित्यिक क्षेत्रामध्ये अपयशाला मोठे मूल्य असते. प्रचंड लोकप्रिय ठरणाऱ्या व लेखकाला भरपूर मानधन मिळवून देणाऱ्या साहित्यकृतींपेक्षा वाचकप्रिय न ठरणाऱ्या, वाचायला अवघड असणाऱ्या, वाचकाची परीक्षा पाहणाऱ्या साहित्यकृती नेहमीच 'अभिजात' व 'प्रतिष्ठित' ठरताना दिसतात.
#37उतारा
पुढील उतारा वाचून प्रश्न क्रमांक 56 ते 60 या प्रश्नांची उत्तरे लिहा. प्रा. कार्व्हर यांनी आपल्या पहिल्याच दिवसाच्या अध्यापनाची सुरुवात करताना आपल्या विद्यार्थ्यांना आवर्जून सांगितलं - "जो निसर्गाच्या प्रेमात पडून त्याच्याशी जवळीक साधतो त्याच्याशीच निसर्ग गुजगोष्टी करतो. युवकांनो, सृष्टी काय शिकवते इकडे उघड्या डोळ्यांनी, उघड्या कानांनी लक्ष द्या; म्हणजे आयुष्यात प्रत्येक दिवशी तुमच्या ज्ञानात अमूल्य माहितीची भरच पडेल. निसर्गाशी तादात्म्य पावल्याखेरीज त्याची रहस्यं कळत नसतात. तुम्ही बँकेत किती माया जमविली आहे, तुम्ही पोषाख कसा करता हे तुमच्या यशाचं गमक मानू नका. तुम्ही समाजाची किती व कशी सेवा करू शकता यावर तुमच्या आयुष्याची सार्थकता अवलंबून आहे". मग साऱ्या वर्गावर आपली हसरी नजर फिरवून ते पुढे म्हणाले, "चला ! वर्गाबाहेर पडा. आजवर कोणीच केला नसेल असा एक नवा उपक्रम हाती घ्यायचा आहे. आपल्याला आता गावात फिरून प्रत्येक अंगणात, परसात टाकून दिलेला भंगारमाल गोळा करायचा आहे. फुटकी भांडी-कुंडी, दिवट्या-चिमण्या, बाटल्या, डबे, अगदी जे मिळेल ते जमा करायचं आहे. आपल्याला एक प्रयोगशाळा उभारायची आहे आणि त्यासाठी ही अशी उपकरणं जमवावी लागतात", असं म्हणून त्यांनी आपल्या पेटीतून आणलेली छोटी-छोटी उपकरणं विद्यार्थ्यांना दाखवली. प्राध्यापक आणि विद्यार्थी 'प्रयोगशाळेची उपकरणं' गोळा करण्याच्या मोहिमेवर निघाले. ती मुलखावेगळी कामगिरी साऱ्यांच्या अंगात संचारली होती. संध्याकाळी सगळे परतले. सारा गाव गोळा करून मुलं परतली होती. प्रा. कार्व्हरनी प्रत्येकाची पाठ थोपटली. ते त्यांना म्हणाले, "तुम्ही आणलंत त्यातलं काहीच टाकाऊ नाही. काही आत्ता उपयोगी पडणार आहे तर काही नंतर". आजही 'टस्कीगी' तील 'कार्व्हर म्युझियम' पाहाल तर काय दिसेल ? ज्या टाकाऊ वस्तूंचा वापर करून ॲल्बमची उभारणी करण्याच्या आपल्या कार्याला प्रा. कार्व्हरनी सुरुवात केली, त्यांचा संग्रह आजही तिथे जतन करून ठेवलेला आहे. जुना रॉकेलचा दिवा. चकचकीत घासलेला. त्याची काच काजळीने काळी कुळकुळीत केलेली. त्या काचेवर एक बारीकसं वर्तुळ जाणीवपूर्वक स्वच्छ, पारदर्शक ठेवलेलं. मायक्रोस्कोपवर त्यातल्या त्यात प्रखर उजेड घेण्याची ही सोय. शाईच्या दौतीचा उपयोग बुनसेन बर्नर म्हणून. चहाकपाचा उपयोग खल म्हणून, तर खुंटाळ्याच्या खुंटीचा उपयोग बत्त्यासारखा कुटण्यासाठी. फळांच्या रिकाम्या, स्वच्छ डब्यांत निरनिराळी रसायनं लेबलं लावून ठेवलेली. फुटक्या बाटल्या जळत्या दोरीच्या साह्याने व्यवस्थित कापून त्यांचे पेले बनवलेले. पत्र्यांचे तुकडे व्यवस्थित कापून त्यावर निरनिराळ्या मापांच्या खिळ्यांनी भोकं पाडून त्यांच्या माती चाळण्यासाठी चाळण्या केलेल्या. त्यांची ही प्रयोगशाळेची उभारणी त्यांचे विद्यार्थी पाहत होते. त्यांचा आपल्या डोळ्यांवर विश्वास बसत नव्हता. प्रा. कार्व्हर यांच्या हाताखाली शिकून बाहेर पडलेले विद्यार्थी जिथे जिथे समाजसेवा करण्यासाठी, विशेषत: शेतीसुधारणेच्या कामी, गेले, तिथे तिथे त्यांनी साधनांच्या अभावाचा कधीच बाऊ केला नाही. केवळ महागडी व अत्याधुनिक साधनं वापरून यश मिळवता येतं असं नाही, हे त्यांना पुरेपूर अनुभवाला आलं होतं. 'सर्वसामान्य गोष्टींचं यश असामान्य कसं ठरेल ते पाहा. ज्या कशामुळे आपल्या (बांधवांच्या) थाळ्या अन्नाने भरतील ते महत्त्वाचं समजा'. आपल्या शिक्षकाचा हा संदेश ते कधीच विसरले नाहीत.
#38उतारा
पुढील उतारा वाचून प्रश्न क्रमांक 56 ते 60 या प्रश्नांची उत्तरे लिहा. प्रा. कार्व्हर यांनी आपल्या पहिल्याच दिवसाच्या अध्यापनाची सुरुवात करताना आपल्या विद्यार्थ्यांना आवर्जून सांगितलं - "जो निसर्गाच्या प्रेमात पडून त्याच्याशी जवळीक साधतो त्याच्याशीच निसर्ग गुजगोष्टी करतो. युवकांनो, सृष्टी काय शिकवते इकडे उघड्या डोळ्यांनी, उघड्या कानांनी लक्ष द्या; म्हणजे आयुष्यात प्रत्येक दिवशी तुमच्या ज्ञानात अमूल्य माहितीची भरच पडेल. निसर्गाशी तादात्म्य पावल्याखेरीज त्याची रहस्यं कळत नसतात. तुम्ही बँकेत किती माया जमविली आहे, तुम्ही पोषाख कसा करता हे तुमच्या यशाचं गमक मानू नका. तुम्ही समाजाची किती व कशी सेवा करू शकता यावर तुमच्या आयुष्याची सार्थकता अवलंबून आहे". मग साऱ्या वर्गावर आपली हसरी नजर फिरवून ते पुढे म्हणाले, "चला ! वर्गाबाहेर पडा. आजवर कोणीच केला नसेल असा एक नवा उपक्रम हाती घ्यायचा आहे. आपल्याला आता गावात फिरून प्रत्येक अंगणात, परसात टाकून दिलेला भंगारमाल गोळा करायचा आहे. फुटकी भांडी-कुंडी, दिवट्या-चिमण्या, बाटल्या, डबे, अगदी जे मिळेल ते जमा करायचं आहे. आपल्याला एक प्रयोगशाळा उभारायची आहे आणि त्यासाठी ही अशी उपकरणं जमवावी लागतात", असं म्हणून त्यांनी आपल्या पेटीतून आणलेली छोटी-छोटी उपकरणं विद्यार्थ्यांना दाखवली. प्राध्यापक आणि विद्यार्थी 'प्रयोगशाळेची उपकरणं' गोळा करण्याच्या मोहिमेवर निघाले. ती मुलखावेगळी कामगिरी साऱ्यांच्या अंगात संचारली होती. संध्याकाळी सगळे परतले. सारा गाव गोळा करून मुलं परतली होती. प्रा. कार्व्हरनी प्रत्येकाची पाठ थोपटली. ते त्यांना म्हणाले, "तुम्ही आणलंत त्यातलं काहीच टाकाऊ नाही. काही आत्ता उपयोगी पडणार आहे तर काही नंतर". आजही 'टस्कीगी' तील 'कार्व्हर म्युझियम' पाहाल तर काय दिसेल ? ज्या टाकाऊ वस्तूंचा वापर करून ॲल्बमची उभारणी करण्याच्या आपल्या कार्याला प्रा. कार्व्हरनी सुरुवात केली, त्यांचा संग्रह आजही तिथे जतन करून ठेवलेला आहे. जुना रॉकेलचा दिवा. चकचकीत घासलेला. त्याची काच काजळीने काळी कुळकुळीत केलेली. त्या काचेवर एक बारीकसं वर्तुळ जाणीवपूर्वक स्वच्छ, पारदर्शक ठेवलेलं. मायक्रोस्कोपवर त्यातल्या त्यात प्रखर उजेड घेण्याची ही सोय. शाईच्या दौतीचा उपयोग बुनसेन बर्नर म्हणून. चहाकपाचा उपयोग खल म्हणून, तर खुंटाळ्याच्या खुंटीचा उपयोग बत्त्यासारखा कुटण्यासाठी. फळांच्या रिकाम्या, स्वच्छ डब्यांत निरनिराळी रसायनं लेबलं लावून ठेवलेली. फुटक्या बाटल्या जळत्या दोरीच्या साह्याने व्यवस्थित कापून त्यांचे पेले बनवलेले. पत्र्यांचे तुकडे व्यवस्थित कापून त्यावर निरनिराळ्या मापांच्या खिळ्यांनी भोकं पाडून त्यांच्या माती चाळण्यासाठी चाळण्या केलेल्या. त्यांची ही प्रयोगशाळेची उभारणी त्यांचे विद्यार्थी पाहत होते. त्यांचा आपल्या डोळ्यांवर विश्वास बसत नव्हता. प्रा. कार्व्हर यांच्या हाताखाली शिकून बाहेर पडलेले विद्यार्थी जिथे जिथे समाजसेवा करण्यासाठी, विशेषत: शेतीसुधारणेच्या कामी, गेले, तिथे तिथे त्यांनी साधनांच्या अभावाचा कधीच बाऊ केला नाही. केवळ महागडी व अत्याधुनिक साधनं वापरून यश मिळवता येतं असं नाही, हे त्यांना पुरेपूर अनुभवाला आलं होतं. 'सर्वसामान्य गोष्टींचं यश असामान्य कसं ठरेल ते पाहा. ज्या कशामुळे आपल्या (बांधवांच्या) थाळ्या अन्नाने भरतील ते महत्त्वाचं समजा'. आपल्या शिक्षकाचा हा संदेश ते कधीच विसरले नाहीत.
#39उतारा
पुढील उतारा वाचून प्रश्न क्रमांक 56 ते 60 या प्रश्नांची उत्तरे लिहा. प्रा. कार्व्हर यांनी आपल्या पहिल्याच दिवसाच्या अध्यापनाची सुरुवात करताना आपल्या विद्यार्थ्यांना आवर्जून सांगितलं - "जो निसर्गाच्या प्रेमात पडून त्याच्याशी जवळीक साधतो त्याच्याशीच निसर्ग गुजगोष्टी करतो. युवकांनो, सृष्टी काय शिकवते इकडे उघड्या डोळ्यांनी, उघड्या कानांनी लक्ष द्या; म्हणजे आयुष्यात प्रत्येक दिवशी तुमच्या ज्ञानात अमूल्य माहितीची भरच पडेल. निसर्गाशी तादात्म्य पावल्याखेरीज त्याची रहस्यं कळत नसतात. तुम्ही बँकेत किती माया जमविली आहे, तुम्ही पोषाख कसा करता हे तुमच्या यशाचं गमक मानू नका. तुम्ही समाजाची किती व कशी सेवा करू शकता यावर तुमच्या आयुष्याची सार्थकता अवलंबून आहे". मग साऱ्या वर्गावर आपली हसरी नजर फिरवून ते पुढे म्हणाले, "चला ! वर्गाबाहेर पडा. आजवर कोणीच केला नसेल असा एक नवा उपक्रम हाती घ्यायचा आहे. आपल्याला आता गावात फिरून प्रत्येक अंगणात, परसात टाकून दिलेला भंगारमाल गोळा करायचा आहे. फुटकी भांडी-कुंडी, दिवट्या-चिमण्या, बाटल्या, डबे, अगदी जे मिळेल ते जमा करायचं आहे. आपल्याला एक प्रयोगशाळा उभारायची आहे आणि त्यासाठी ही अशी उपकरणं जमवावी लागतात", असं म्हणून त्यांनी आपल्या पेटीतून आणलेली छोटी-छोटी उपकरणं विद्यार्थ्यांना दाखवली. प्राध्यापक आणि विद्यार्थी 'प्रयोगशाळेची उपकरणं' गोळा करण्याच्या मोहिमेवर निघाले. ती मुलखावेगळी कामगिरी साऱ्यांच्या अंगात संचारली होती. संध्याकाळी सगळे परतले. सारा गाव गोळा करून मुलं परतली होती. प्रा. कार्व्हरनी प्रत्येकाची पाठ थोपटली. ते त्यांना म्हणाले, "तुम्ही आणलंत त्यातलं काहीच टाकाऊ नाही. काही आत्ता उपयोगी पडणार आहे तर काही नंतर". आजही 'टस्कीगी' तील 'कार्व्हर म्युझियम' पाहाल तर काय दिसेल ? ज्या टाकाऊ वस्तूंचा वापर करून ॲल्बमची उभारणी करण्याच्या आपल्या कार्याला प्रा. कार्व्हरनी सुरुवात केली, त्यांचा संग्रह आजही तिथे जतन करून ठेवलेला आहे. जुना रॉकेलचा दिवा. चकचकीत घासलेला. त्याची काच काजळीने काळी कुळकुळीत केलेली. त्या काचेवर एक बारीकसं वर्तुळ जाणीवपूर्वक स्वच्छ, पारदर्शक ठेवलेलं. मायक्रोस्कोपवर त्यातल्या त्यात प्रखर उजेड घेण्याची ही सोय. शाईच्या दौतीचा उपयोग बुनसेन बर्नर म्हणून. चहाकपाचा उपयोग खल म्हणून, तर खुंटाळ्याच्या खुंटीचा उपयोग बत्त्यासारखा कुटण्यासाठी. फळांच्या रिकाम्या, स्वच्छ डब्यांत निरनिराळी रसायनं लेबलं लावून ठेवलेली. फुटक्या बाटल्या जळत्या दोरीच्या साह्याने व्यवस्थित कापून त्यांचे पेले बनवलेले. पत्र्यांचे तुकडे व्यवस्थित कापून त्यावर निरनिराळ्या मापांच्या खिळ्यांनी भोकं पाडून त्यांच्या माती चाळण्यासाठी चाळण्या केलेल्या. त्यांची ही प्रयोगशाळेची उभारणी त्यांचे विद्यार्थी पाहत होते. त्यांचा आपल्या डोळ्यांवर विश्वास बसत नव्हता. प्रा. कार्व्हर यांच्या हाताखाली शिकून बाहेर पडलेले विद्यार्थी जिथे जिथे समाजसेवा करण्यासाठी, विशेषत: शेतीसुधारणेच्या कामी, गेले, तिथे तिथे त्यांनी साधनांच्या अभावाचा कधीच बाऊ केला नाही. केवळ महागडी व अत्याधुनिक साधनं वापरून यश मिळवता येतं असं नाही, हे त्यांना पुरेपूर अनुभवाला आलं होतं. 'सर्वसामान्य गोष्टींचं यश असामान्य कसं ठरेल ते पाहा. ज्या कशामुळे आपल्या (बांधवांच्या) थाळ्या अन्नाने भरतील ते महत्त्वाचं समजा'. आपल्या शिक्षकाचा हा संदेश ते कधीच विसरले नाहीत.
#40उतारा
पुढील उतारा वाचून प्रश्न क्रमांक 56 ते 60 या प्रश्नांची उत्तरे लिहा. प्रा. कार्व्हर यांनी आपल्या पहिल्याच दिवसाच्या अध्यापनाची सुरुवात करताना आपल्या विद्यार्थ्यांना आवर्जून सांगितलं - "जो निसर्गाच्या प्रेमात पडून त्याच्याशी जवळीक साधतो त्याच्याशीच निसर्ग गुजगोष्टी करतो. युवकांनो, सृष्टी काय शिकवते इकडे उघड्या डोळ्यांनी, उघड्या कानांनी लक्ष द्या; म्हणजे आयुष्यात प्रत्येक दिवशी तुमच्या ज्ञानात अमूल्य माहितीची भरच पडेल. निसर्गाशी तादात्म्य पावल्याखेरीज त्याची रहस्यं कळत नसतात. तुम्ही बँकेत किती माया जमविली आहे, तुम्ही पोषाख कसा करता हे तुमच्या यशाचं गमक मानू नका. तुम्ही समाजाची किती व कशी सेवा करू शकता यावर तुमच्या आयुष्याची सार्थकता अवलंबून आहे". मग साऱ्या वर्गावर आपली हसरी नजर फिरवून ते पुढे म्हणाले, "चला ! वर्गाबाहेर पडा. आजवर कोणीच केला नसेल असा एक नवा उपक्रम हाती घ्यायचा आहे. आपल्याला आता गावात फिरून प्रत्येक अंगणात, परसात टाकून दिलेला भंगारमाल गोळा करायचा आहे. फुटकी भांडी-कुंडी, दिवट्या-चिमण्या, बाटल्या, डबे, अगदी जे मिळेल ते जमा करायचं आहे. आपल्याला एक प्रयोगशाळा उभारायची आहे आणि त्यासाठी ही अशी उपकरणं जमवावी लागतात", असं म्हणून त्यांनी आपल्या पेटीतून आणलेली छोटी-छोटी उपकरणं विद्यार्थ्यांना दाखवली. प्राध्यापक आणि विद्यार्थी 'प्रयोगशाळेची उपकरणं' गोळा करण्याच्या मोहिमेवर निघाले. ती मुलखावेगळी कामगिरी साऱ्यांच्या अंगात संचारली होती. संध्याकाळी सगळे परतले. सारा गाव गोळा करून मुलं परतली होती. प्रा. कार्व्हरनी प्रत्येकाची पाठ थोपटली. ते त्यांना म्हणाले, "तुम्ही आणलंत त्यातलं काहीच टाकाऊ नाही. काही आत्ता उपयोगी पडणार आहे तर काही नंतर". आजही 'टस्कीगी' तील 'कार्व्हर म्युझियम' पाहाल तर काय दिसेल ? ज्या टाकाऊ वस्तूंचा वापर करून ॲल्बमची उभारणी करण्याच्या आपल्या कार्याला प्रा. कार्व्हरनी सुरुवात केली, त्यांचा संग्रह आजही तिथे जतन करून ठेवलेला आहे. जुना रॉकेलचा दिवा. चकचकीत घासलेला. त्याची काच काजळीने काळी कुळकुळीत केलेली. त्या काचेवर एक बारीकसं वर्तुळ जाणीवपूर्वक स्वच्छ, पारदर्शक ठेवलेलं. मायक्रोस्कोपवर त्यातल्या त्यात प्रखर उजेड घेण्याची ही सोय. शाईच्या दौतीचा उपयोग बुनसेन बर्नर म्हणून. चहाकपाचा उपयोग खल म्हणून, तर खुंटाळ्याच्या खुंटीचा उपयोग बत्त्यासारखा कुटण्यासाठी. फळांच्या रिकाम्या, स्वच्छ डब्यांत निरनिराळी रसायनं लेबलं लावून ठेवलेली. फुटक्या बाटल्या जळत्या दोरीच्या साह्याने व्यवस्थित कापून त्यांचे पेले बनवलेले. पत्र्यांचे तुकडे व्यवस्थित कापून त्यावर निरनिराळ्या मापांच्या खिळ्यांनी भोकं पाडून त्यांच्या माती चाळण्यासाठी चाळण्या केलेल्या. त्यांची ही प्रयोगशाळेची उभारणी त्यांचे विद्यार्थी पाहत होते. त्यांचा आपल्या डोळ्यांवर विश्वास बसत नव्हता. प्रा. कार्व्हर यांच्या हाताखाली शिकून बाहेर पडलेले विद्यार्थी जिथे जिथे समाजसेवा करण्यासाठी, विशेषत: शेतीसुधारणेच्या कामी, गेले, तिथे तिथे त्यांनी साधनांच्या अभावाचा कधीच बाऊ केला नाही. केवळ महागडी व अत्याधुनिक साधनं वापरून यश मिळवता येतं असं नाही, हे त्यांना पुरेपूर अनुभवाला आलं होतं. 'सर्वसामान्य गोष्टींचं यश असामान्य कसं ठरेल ते पाहा. ज्या कशामुळे आपल्या (बांधवांच्या) थाळ्या अन्नाने भरतील ते महत्त्वाचं समजा'. आपल्या शिक्षकाचा हा संदेश ते कधीच विसरले नाहीत.
#41उतारा
पुढील उतारा वाचून प्रश्न क्रमांक 56 ते 60 या प्रश्नांची उत्तरे लिहा. प्रा. कार्व्हर यांनी आपल्या पहिल्याच दिवसाच्या अध्यापनाची सुरुवात करताना आपल्या विद्यार्थ्यांना आवर्जून सांगितलं - "जो निसर्गाच्या प्रेमात पडून त्याच्याशी जवळीक साधतो त्याच्याशीच निसर्ग गुजगोष्टी करतो. युवकांनो, सृष्टी काय शिकवते इकडे उघड्या डोळ्यांनी, उघड्या कानांनी लक्ष द्या; म्हणजे आयुष्यात प्रत्येक दिवशी तुमच्या ज्ञानात अमूल्य माहितीची भरच पडेल. निसर्गाशी तादात्म्य पावल्याखेरीज त्याची रहस्यं कळत नसतात. तुम्ही बँकेत किती माया जमविली आहे, तुम्ही पोषाख कसा करता हे तुमच्या यशाचं गमक मानू नका. तुम्ही समाजाची किती व कशी सेवा करू शकता यावर तुमच्या आयुष्याची सार्थकता अवलंबून आहे". मग साऱ्या वर्गावर आपली हसरी नजर फिरवून ते पुढे म्हणाले, "चला ! वर्गाबाहेर पडा. आजवर कोणीच केला नसेल असा एक नवा उपक्रम हाती घ्यायचा आहे. आपल्याला आता गावात फिरून प्रत्येक अंगणात, परसात टाकून दिलेला भंगारमाल गोळा करायचा आहे. फुटकी भांडी-कुंडी, दिवट्या-चिमण्या, बाटल्या, डबे, अगदी जे मिळेल ते जमा करायचं आहे. आपल्याला एक प्रयोगशाळा उभारायची आहे आणि त्यासाठी ही अशी उपकरणं जमवावी लागतात", असं म्हणून त्यांनी आपल्या पेटीतून आणलेली छोटी-छोटी उपकरणं विद्यार्थ्यांना दाखवली. प्राध्यापक आणि विद्यार्थी 'प्रयोगशाळेची उपकरणं' गोळा करण्याच्या मोहिमेवर निघाले. ती मुलखावेगळी कामगिरी साऱ्यांच्या अंगात संचारली होती. संध्याकाळी सगळे परतले. सारा गाव गोळा करून मुलं परतली होती. प्रा. कार्व्हरनी प्रत्येकाची पाठ थोपटली. ते त्यांना म्हणाले, "तुम्ही आणलंत त्यातलं काहीच टाकाऊ नाही. काही आत्ता उपयोगी पडणार आहे तर काही नंतर". आजही 'टस्कीगी' तील 'कार्व्हर म्युझियम' पाहाल तर काय दिसेल ? ज्या टाकाऊ वस्तूंचा वापर करून ॲल्बमची उभारणी करण्याच्या आपल्या कार्याला प्रा. कार्व्हरनी सुरुवात केली, त्यांचा संग्रह आजही तिथे जतन करून ठेवलेला आहे. जुना रॉकेलचा दिवा. चकचकीत घासलेला. त्याची काच काजळीने काळी कुळकुळीत केलेली. त्या काचेवर एक बारीकसं वर्तुळ जाणीवपूर्वक स्वच्छ, पारदर्शक ठेवलेलं. मायक्रोस्कोपवर त्यातल्या त्यात प्रखर उजेड घेण्याची ही सोय. शाईच्या दौतीचा उपयोग बुनसेन बर्नर म्हणून. चहाकपाचा उपयोग खल म्हणून, तर खुंटाळ्याच्या खुंटीचा उपयोग बत्त्यासारखा कुटण्यासाठी. फळांच्या रिकाम्या, स्वच्छ डब्यांत निरनिराळी रसायनं लेबलं लावून ठेवलेली. फुटक्या बाटल्या जळत्या दोरीच्या साह्याने व्यवस्थित कापून त्यांचे पेले बनवलेले. पत्र्यांचे तुकडे व्यवस्थित कापून त्यावर निरनिराळ्या मापांच्या खिळ्यांनी भोकं पाडून त्यांच्या माती चाळण्यासाठी चाळण्या केलेल्या. त्यांची ही प्रयोगशाळेची उभारणी त्यांचे विद्यार्थी पाहत होते. त्यांचा आपल्या डोळ्यांवर विश्वास बसत नव्हता. प्रा. कार्व्हर यांच्या हाताखाली शिकून बाहेर पडलेले विद्यार्थी जिथे जिथे समाजसेवा करण्यासाठी, विशेषत: शेतीसुधारणेच्या कामी, गेले, तिथे तिथे त्यांनी साधनांच्या अभावाचा कधीच बाऊ केला नाही. केवळ महागडी व अत्याधुनिक साधनं वापरून यश मिळवता येतं असं नाही, हे त्यांना पुरेपूर अनुभवाला आलं होतं. 'सर्वसामान्य गोष्टींचं यश असामान्य कसं ठरेल ते पाहा. ज्या कशामुळे आपल्या (बांधवांच्या) थाळ्या अन्नाने भरतील ते महत्त्वाचं समजा'. आपल्या शिक्षकाचा हा संदेश ते कधीच विसरले नाहीत.
#42उतारा
खालील उताऱ्यावरील प्रश्न क्र. 56 ते 60 या प्रश्नांची पर्यायी उत्तरांतील योग्य उत्तरे लिहा. लोक मला मोठे म्हणतात किंवा लोकमताच्या आरशात मी जेव्हा मोठेपणाचे प्रतिबिंब पाहतो त्यावेळी मी अधिकच अंतर्मुख बनतो. तो माझ्या स्वभाव-धर्माचाही परिणाम असू शकेल. परंतु मोठेपणाच्या व्याख्येत वैयक्तिक मोठेपणा याला काही अर्थ नाही असे मला नेहमी वाटते. समाजाची काही मूल्ये असतात. अधिकारावर असलेल्याला सामान्य माणसे मोठे म्हणतात. पण हे खरे मूल्य नव्हे. खरेपणा त्यात कमी असतो. त्याला भलावण म्हणता येईल. मला वाटते, खरा मोठेपणा हा विचारांचा, प्रगत परिणामांचा असतो. मनुष्याचे मोठेपण हे त्याने केलेल्या आणि नंतर शिल्लक उरलेल्या परिणामांचे असते. मनुष्याचे मोठेपण हे त्याने केलेल्या आणि नंतर शिल्लक उरलेल्या परिणामाच्या मोठेपणाशीच प्रामुख्याने निगडित आहे. मी स्वतः कधी मोठेपणाचा विचार करीत नाही. मोठेपणाचा शोध माणसे नंतर घेतात आणि तसाच तो घेतला पाहिजे. नंतर म्हणजे मनुष्य नजरेसमोरून दूर झाल्यानंतर ! तेव्हा त्याचे जे मूल्यमापन होईल ते खरे मोठेपण. समाजासाठी, समाजाचे जीवन बदलण्यासाठी केलेल्या कामात त्याला यश किती आले, त्याने कोणते ध्येय स्वीकारले होते आणि त्यात त्याला किती यश मिळाले, मार्गदर्शक विचार त्याने मागे किती ठेवले या मोठेपणाच्या कसोट्या असल्या पाहिजेत. कोणतीही परीक्षा असो, ती एक प्रकारची कसोटीच असते. आपले मर्यादित ज्ञान या कसोटीवर पारखून घेण्यात जे यशस्वी होतात त्यांना एक प्रकारची आपल्या गौरवाची व आत्मविश्वासाची प्रचीती येते. आपले जीवन योग्यप्रकारे व्यतीत करता यावे, आणि त्याचबरोबर आपले कुटुंब, समाज, राष्ट्र आणि मानवता यासंबंधीची आपल्यावर पडणारी कर्तव्ये चांगल्या प्रकारे पार पाडता यावीत म्हणून आधुनिक काळात आपल्याला अनेक परीक्षा देऊन आवश्यक ते ज्ञान मिळवावे लागते. जीवन हीच मुळी एक मोठी परीक्षा असून ती चांगल्या रीतीने उत्तीर्ण होण्यासाठी अतिशय परिश्रम करावे लागतात. आपली जीवननौका योग्य मार्गावर ठेवण्यासाठी सतत जागरूक राहून आपल्या शक्तीचा आपण कार्यक्षमरीत्या पुरेपूर उपयोग केला नाही तर ती प्रवाहामध्ये वाहून जाते आणि आपण प्रवाहपतित बनतो. परिस्थितीवर ज्याला विजय मिळविता येत नाही तो तिचा गुलाम बनतो आणि आपल्या दुर्भाग्याला दोष देत राहतो. म्हणून परीक्षेत यशस्वी होणे अतिशय महत्त्वाचे असते.
#43उतारा
खालील उताऱ्यावरील प्रश्न क्र. 56 ते 60 या प्रश्नांची पर्यायी उत्तरांतील योग्य उत्तरे लिहा. लोक मला मोठे म्हणतात किंवा लोकमताच्या आरशात मी जेव्हा मोठेपणाचे प्रतिबिंब पाहतो त्यावेळी मी अधिकच अंतर्मुख बनतो. तो माझ्या स्वभाव-धर्माचाही परिणाम असू शकेल. परंतु मोठेपणाच्या व्याख्येत वैयक्तिक मोठेपणा याला काही अर्थ नाही असे मला नेहमी वाटते. समाजाची काही मूल्ये असतात. अधिकारावर असलेल्याला सामान्य माणसे मोठे म्हणतात. पण हे खरे मूल्य नव्हे. खरेपणा त्यात कमी असतो. त्याला भलावण म्हणता येईल. मला वाटते, खरा मोठेपणा हा विचारांचा, प्रगत परिणामांचा असतो. मनुष्याचे मोठेपण हे त्याने केलेल्या आणि नंतर शिल्लक उरलेल्या परिणामांचे असते. मनुष्याचे मोठेपण हे त्याने केलेल्या आणि नंतर शिल्लक उरलेल्या परिणामाच्या मोठेपणाशीच प्रामुख्याने निगडित आहे. मी स्वतः कधी मोठेपणाचा विचार करीत नाही. मोठेपणाचा शोध माणसे नंतर घेतात आणि तसाच तो घेतला पाहिजे. नंतर म्हणजे मनुष्य नजरेसमोरून दूर झाल्यानंतर ! तेव्हा त्याचे जे मूल्यमापन होईल ते खरे मोठेपण. समाजासाठी, समाजाचे जीवन बदलण्यासाठी केलेल्या कामात त्याला यश किती आले, त्याने कोणते ध्येय स्वीकारले होते आणि त्यात त्याला किती यश मिळाले, मार्गदर्शक विचार त्याने मागे किती ठेवले या मोठेपणाच्या कसोट्या असल्या पाहिजेत. कोणतीही परीक्षा असो, ती एक प्रकारची कसोटीच असते. आपले मर्यादित ज्ञान या कसोटीवर पारखून घेण्यात जे यशस्वी होतात त्यांना एक प्रकारची आपल्या गौरवाची व आत्मविश्वासाची प्रचीती येते. आपले जीवन योग्यप्रकारे व्यतीत करता यावे, आणि त्याचबरोबर आपले कुटुंब, समाज, राष्ट्र आणि मानवता यासंबंधीची आपल्यावर पडणारी कर्तव्ये चांगल्या प्रकारे पार पाडता यावीत म्हणून आधुनिक काळात आपल्याला अनेक परीक्षा देऊन आवश्यक ते ज्ञान मिळवावे लागते. जीवन हीच मुळी एक मोठी परीक्षा असून ती चांगल्या रीतीने उत्तीर्ण होण्यासाठी अतिशय परिश्रम करावे लागतात. आपली जीवननौका योग्य मार्गावर ठेवण्यासाठी सतत जागरूक राहून आपल्या शक्तीचा आपण कार्यक्षमरीत्या पुरेपूर उपयोग केला नाही तर ती प्रवाहामध्ये वाहून जाते आणि आपण प्रवाहपतित बनतो. परिस्थितीवर ज्याला विजय मिळविता येत नाही तो तिचा गुलाम बनतो आणि आपल्या दुर्भाग्याला दोष देत राहतो. म्हणून परीक्षेत यशस्वी होणे अतिशय महत्त्वाचे असते.
#44उतारा
खालील उताऱ्यावरील प्रश्न क्र. 56 ते 60 या प्रश्नांची पर्यायी उत्तरांतील योग्य उत्तरे लिहा. लोक मला मोठे म्हणतात किंवा लोकमताच्या आरशात मी जेव्हा मोठेपणाचे प्रतिबिंब पाहतो त्यावेळी मी अधिकच अंतर्मुख बनतो. तो माझ्या स्वभाव-धर्माचाही परिणाम असू शकेल. परंतु मोठेपणाच्या व्याख्येत वैयक्तिक मोठेपणा याला काही अर्थ नाही असे मला नेहमी वाटते. समाजाची काही मूल्ये असतात. अधिकारावर असलेल्याला सामान्य माणसे मोठे म्हणतात. पण हे खरे मूल्य नव्हे. खरेपणा त्यात कमी असतो. त्याला भलावण म्हणता येईल. मला वाटते, खरा मोठेपणा हा विचारांचा, प्रगत परिणामांचा असतो. मनुष्याचे मोठेपण हे त्याने केलेल्या आणि नंतर शिल्लक उरलेल्या परिणामांचे असते. मनुष्याचे मोठेपण हे त्याने केलेल्या आणि नंतर शिल्लक उरलेल्या परिणामाच्या मोठेपणाशीच प्रामुख्याने निगडित आहे. मी स्वतः कधी मोठेपणाचा विचार करीत नाही. मोठेपणाचा शोध माणसे नंतर घेतात आणि तसाच तो घेतला पाहिजे. नंतर म्हणजे मनुष्य नजरेसमोरून दूर झाल्यानंतर ! तेव्हा त्याचे जे मूल्यमापन होईल ते खरे मोठेपण. समाजासाठी, समाजाचे जीवन बदलण्यासाठी केलेल्या कामात त्याला यश किती आले, त्याने कोणते ध्येय स्वीकारले होते आणि त्यात त्याला किती यश मिळाले, मार्गदर्शक विचार त्याने मागे किती ठेवले या मोठेपणाच्या कसोट्या असल्या पाहिजेत. कोणतीही परीक्षा असो, ती एक प्रकारची कसोटीच असते. आपले मर्यादित ज्ञान या कसोटीवर पारखून घेण्यात जे यशस्वी होतात त्यांना एक प्रकारची आपल्या गौरवाची व आत्मविश्वासाची प्रचीती येते. आपले जीवन योग्यप्रकारे व्यतीत करता यावे, आणि त्याचबरोबर आपले कुटुंब, समाज, राष्ट्र आणि मानवता यासंबंधीची आपल्यावर पडणारी कर्तव्ये चांगल्या प्रकारे पार पाडता यावीत म्हणून आधुनिक काळात आपल्याला अनेक परीक्षा देऊन आवश्यक ते ज्ञान मिळवावे लागते. जीवन हीच मुळी एक मोठी परीक्षा असून ती चांगल्या रीतीने उत्तीर्ण होण्यासाठी अतिशय परिश्रम करावे लागतात. आपली जीवननौका योग्य मार्गावर ठेवण्यासाठी सतत जागरूक राहून आपल्या शक्तीचा आपण कार्यक्षमरीत्या पुरेपूर उपयोग केला नाही तर ती प्रवाहामध्ये वाहून जाते आणि आपण प्रवाहपतित बनतो. परिस्थितीवर ज्याला विजय मिळविता येत नाही तो तिचा गुलाम बनतो आणि आपल्या दुर्भाग्याला दोष देत राहतो. म्हणून परीक्षेत यशस्वी होणे अतिशय महत्त्वाचे असते.
#45उतारा
खालील उताऱ्यावरील प्रश्न क्र. 56 ते 60 या प्रश्नांची पर्यायी उत्तरांतील योग्य उत्तरे लिहा. लोक मला मोठे म्हणतात किंवा लोकमताच्या आरशात मी जेव्हा मोठेपणाचे प्रतिबिंब पाहतो त्यावेळी मी अधिकच अंतर्मुख बनतो. तो माझ्या स्वभाव-धर्माचाही परिणाम असू शकेल. परंतु मोठेपणाच्या व्याख्येत वैयक्तिक मोठेपणा याला काही अर्थ नाही असे मला नेहमी वाटते. समाजाची काही मूल्ये असतात. अधिकारावर असलेल्याला सामान्य माणसे मोठे म्हणतात. पण हे खरे मूल्य नव्हे. खरेपणा त्यात कमी असतो. त्याला भलावण म्हणता येईल. मला वाटते, खरा मोठेपणा हा विचारांचा, प्रगत परिणामांचा असतो. मनुष्याचे मोठेपण हे त्याने केलेल्या आणि नंतर शिल्लक उरलेल्या परिणामांचे असते. मनुष्याचे मोठेपण हे त्याने केलेल्या आणि नंतर शिल्लक उरलेल्या परिणामाच्या मोठेपणाशीच प्रामुख्याने निगडित आहे. मी स्वतः कधी मोठेपणाचा विचार करीत नाही. मोठेपणाचा शोध माणसे नंतर घेतात आणि तसाच तो घेतला पाहिजे. नंतर म्हणजे मनुष्य नजरेसमोरून दूर झाल्यानंतर ! तेव्हा त्याचे जे मूल्यमापन होईल ते खरे मोठेपण. समाजासाठी, समाजाचे जीवन बदलण्यासाठी केलेल्या कामात त्याला यश किती आले, त्याने कोणते ध्येय स्वीकारले होते आणि त्यात त्याला किती यश मिळाले, मार्गदर्शक विचार त्याने मागे किती ठेवले या मोठेपणाच्या कसोट्या असल्या पाहिजेत. कोणतीही परीक्षा असो, ती एक प्रकारची कसोटीच असते. आपले मर्यादित ज्ञान या कसोटीवर पारखून घेण्यात जे यशस्वी होतात त्यांना एक प्रकारची आपल्या गौरवाची व आत्मविश्वासाची प्रचीती येते. आपले जीवन योग्यप्रकारे व्यतीत करता यावे, आणि त्याचबरोबर आपले कुटुंब, समाज, राष्ट्र आणि मानवता यासंबंधीची आपल्यावर पडणारी कर्तव्ये चांगल्या प्रकारे पार पाडता यावीत म्हणून आधुनिक काळात आपल्याला अनेक परीक्षा देऊन आवश्यक ते ज्ञान मिळवावे लागते. जीवन हीच मुळी एक मोठी परीक्षा असून ती चांगल्या रीतीने उत्तीर्ण होण्यासाठी अतिशय परिश्रम करावे लागतात. आपली जीवननौका योग्य मार्गावर ठेवण्यासाठी सतत जागरूक राहून आपल्या शक्तीचा आपण कार्यक्षमरीत्या पुरेपूर उपयोग केला नाही तर ती प्रवाहामध्ये वाहून जाते आणि आपण प्रवाहपतित बनतो. परिस्थितीवर ज्याला विजय मिळविता येत नाही तो तिचा गुलाम बनतो आणि आपल्या दुर्भाग्याला दोष देत राहतो. म्हणून परीक्षेत यशस्वी होणे अतिशय महत्त्वाचे असते.
#46उतारा
खालील उताऱ्यावरील प्रश्न क्र. 56 ते 60 या प्रश्नांची पर्यायी उत्तरांतील योग्य उत्तरे लिहा. लोक मला मोठे म्हणतात किंवा लोकमताच्या आरशात मी जेव्हा मोठेपणाचे प्रतिबिंब पाहतो त्यावेळी मी अधिकच अंतर्मुख बनतो. तो माझ्या स्वभाव-धर्माचाही परिणाम असू शकेल. परंतु मोठेपणाच्या व्याख्येत वैयक्तिक मोठेपणा याला काही अर्थ नाही असे मला नेहमी वाटते. समाजाची काही मूल्ये असतात. अधिकारावर असलेल्याला सामान्य माणसे मोठे म्हणतात. पण हे खरे मूल्य नव्हे. खरेपणा त्यात कमी असतो. त्याला भलावण म्हणता येईल. मला वाटते, खरा मोठेपणा हा विचारांचा, प्रगत परिणामांचा असतो. मनुष्याचे मोठेपण हे त्याने केलेल्या आणि नंतर शिल्लक उरलेल्या परिणामांचे असते. मनुष्याचे मोठेपण हे त्याने केलेल्या आणि नंतर शिल्लक उरलेल्या परिणामाच्या मोठेपणाशीच प्रामुख्याने निगडित आहे. मी स्वतः कधी मोठेपणाचा विचार करीत नाही. मोठेपणाचा शोध माणसे नंतर घेतात आणि तसाच तो घेतला पाहिजे. नंतर म्हणजे मनुष्य नजरेसमोरून दूर झाल्यानंतर ! तेव्हा त्याचे जे मूल्यमापन होईल ते खरे मोठेपण. समाजासाठी, समाजाचे जीवन बदलण्यासाठी केलेल्या कामात त्याला यश किती आले, त्याने कोणते ध्येय स्वीकारले होते आणि त्यात त्याला किती यश मिळाले, मार्गदर्शक विचार त्याने मागे किती ठेवले या मोठेपणाच्या कसोट्या असल्या पाहिजेत. कोणतीही परीक्षा असो, ती एक प्रकारची कसोटीच असते. आपले मर्यादित ज्ञान या कसोटीवर पारखून घेण्यात जे यशस्वी होतात त्यांना एक प्रकारची आपल्या गौरवाची व आत्मविश्वासाची प्रचीती येते. आपले जीवन योग्यप्रकारे व्यतीत करता यावे, आणि त्याचबरोबर आपले कुटुंब, समाज, राष्ट्र आणि मानवता यासंबंधीची आपल्यावर पडणारी कर्तव्ये चांगल्या प्रकारे पार पाडता यावीत म्हणून आधुनिक काळात आपल्याला अनेक परीक्षा देऊन आवश्यक ते ज्ञान मिळवावे लागते. जीवन हीच मुळी एक मोठी परीक्षा असून ती चांगल्या रीतीने उत्तीर्ण होण्यासाठी अतिशय परिश्रम करावे लागतात. आपली जीवननौका योग्य मार्गावर ठेवण्यासाठी सतत जागरूक राहून आपल्या शक्तीचा आपण कार्यक्षमरीत्या पुरेपूर उपयोग केला नाही तर ती प्रवाहामध्ये वाहून जाते आणि आपण प्रवाहपतित बनतो. परिस्थितीवर ज्याला विजय मिळविता येत नाही तो तिचा गुलाम बनतो आणि आपल्या दुर्भाग्याला दोष देत राहतो. म्हणून परीक्षेत यशस्वी होणे अतिशय महत्त्वाचे असते.

Send them this chapter's questions. It's free for them too.

उतारा आकलन (Comprehension)

Studying this with friends?

More chapters in this subject